सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

कॉपीराइट समस्या बताएँ

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

४४२ | दशकुमारचरितम् । | [ उत्तरपीठिकायां

पृष्ठ 442 स्कैन

४४२ | दशकुमारचरितम् । | [ उत्तरपीठिकायां
भर्तुर्द्वैमातुराय भ्रात्रे मित्रवर्मणे सापत्न्या देवी दर्शिताभूत् । तां चार्याम-
नार्योऽसावन्यथाभ्यमन्यत । निर्भत्सितश्च तया 'सुतमियमखण्डचारित्रा
राज्यार्हं चिकीर्षति' इति नैर्घृण्यात्तमेनं बालमजिघांसीत् । इदं तु ज्ञात्वा
देव्याहमाज्ञप्तः—'तात, नालीजङ्घ, जीवतानेनार्भकेण यत्र क्वचिदवधाय
जीव । जीवेयं चेदहमप्येनमनुसरिष्यामि । ज्ञापय मां क्षेमप्रवृत्तः स्ववा-
र्ताम्' इति । अहं तु संकुले राजकुले

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 443 स्कैन

अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४४३
( २८ ) 'किमीया जात्यास्य माता' इत्यनुयुक्ते मयामुनोक्तम्-'पाट-
लिपुत्रस्य वणिजो वैश्रवणस्य दुहितरि सागरदत्तायां कोसलेन्द्रात्कुसुम-
धन्वनोऽस्य माता जाता' इति । 'यद्येवमेतन्मातुर्मत्पितुश्चैको मातामहः'
इति सस्नेहं तमहं सस्वजे । वृद्धेनोक्तम्-'सिन्धुदत्तपुत्राणां कतमस्ते
पिता' इति । 'सुश्रुतः' इत्युक्ते सोऽत्यहृष्यत् । अहं तु 'तं नयावलिप्तम-
श्मकनयेनैवोन्मूल्य बालमेनं पित्र्ये पदे प्रतिष्ठापयेयम्' इति

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

४५४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

पृष्ठ 444 स्कैन

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
४५४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
मिषुद्वयं कोदण्डं चाक्षिप्यावधिषम् । एकश्च सपत्राकृतोऽन्यश्च निष्पत्रा-
कृतोऽपतत् । तं चैकं मृगं दत्त्वा मृगयवे, अन्यस्यापलोमत्वचः क्लोमा-
पोह्य, निष्कुलाकृत्य विकृत्यार्वङ्गि ग्रीवादीनि शूलाकृत्य दावाङ्गारेषु, तप्ते-
नामिषेण तयोरात्मनश्च क्षुधमतार्षम् । एतस्मिन्कर्मणि मत्सौष्ठवेनाति-
हृष्टं किरातम्मम्नि पृष्टवान्—'अपि जानासि

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 445 स्कैन

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४४५
(२६ अथ कर्णे जीर्णमब्रवम् 'धूर्तो मित्रवर्मा दुहितरि सम्यक्प्रतिपत्त्या
मातरं विश्वास्य तन्मुखेन प्रत्याकृष्य बालकं जिघांसति । तत्प्रतिगत्य
कुशलमस्य मद्वार्ता च देव्यै रहो निवेद्य पुनः कुमारः शार्दूलभक्षित इति
प्रकाशमाक्रोशनं कार्यम् । स दुर्मतिरन्तःप्रीतो बहिर्दुःखं दर्शयन्देवीम-
नुनेष्यति । पुनस्तया त्वन्मुखेन स वाच्यः- 'यदपेक्षया

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

४४६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

पृष्ठ 446 स्कैन

४४६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
यित्वा स्वदुहित्रे देया । मृते तु तस्मिंस्तस्यां च निर्विकारायां सत्याम् ,
सतीत्येवैनां प्रकृतयोऽनुवर्तिष्यन्ते । पुनः प्रचण्डवर्मणे संदेश्यम्—'अना-
यकमिदं राज्यम् । अनेनैव सह बालिकेयं स्वीकर्तव्या' इति । तावदावां
कापालिकवेषच्छन्नौ देव्याैव दीयमानभिक्षौ पुरो बहिरुपश्मशानं
वत्स्यावः । पुनरार्यप्रायान्पौरवृद्धानाप्तांश्च मन्त्रिवृद्धानेकान्ते ब्रवीतु देवी-
स्वप्नेऽद्य मे देव्या

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 447 स्कैन

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF
अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४५७
दिनी तस्य द्विजातिदारकस्य दारत्वेनैव कल्पिता' इति । तदेतदतिरहस्यं
युष्मास्वेव गुप्तं तिष्ठतु यावदेतदुपपत्स्यते' इति ।
( ३० ) स सांप्रतमतिप्रीततः प्रयातोऽर्थश्चायं यथाचिन्तितमनुष्ठितोऽ-
भूत् । प्रतिदिशं च लोकवादः प्रासर्पत्—'अहो माहात्म्यं पतिव्रतानाम् ।
असिप्रहार एव हि स मालाप्रहारस्तस्मै जातः । न शक्यमुपधियुक्तमेत-

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

४१८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

पृष्ठ 448 स्कैन

४१८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
अनाथोऽयं जनोऽनुगृह्यताम् । अस्ति ममैकः स्वप्नः स किं सत्यो न
वा' इति । मयोक्तम्—'फलमस्याद्यैव द्रक्ष्यसि' इति । 'यद्येवं बहु भाग-
धेयमस्या वो दास्याः। स खल्वस्याः सानाथ्यशंसी स्वप्नः' इति मद्-
र्शनरागबद्धसाध्वसां मञ्जुवादिनीं प्रणमय्य, भूयोऽपि हर्षगर्भमब्रूत्—
'तच्चेन्मिथ्या सोऽयं युष्मदीयो बालकपाली श्वो मया निरोद्धव्यः' इति ।
मयापि सस्मितं मञ्जुवादिनीरागलीनदृष्टिलौढधैर्येण 'एवमस्तु' इति

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 449 स्कैन

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
अष्टमोच्छ्वासः ]
व्याख्याद्वयोपेतम् ।
४४६

क्वचिच्छून्यमठिकायां मात्राः समवतार्य, तद्रक्षणनियुक्तराजपुत्रः, कृतकु-
शीलववेषलीलः प्रचण्डवर्माणमेत्यान्वरञ्जयम् अनुरञ्जितातपे तु समये,
जनसमाजज्ञानोपयोगीनि संहृत्य नृत्यगीतनानारुदितादिहस्तचङ्क्रम-
णमूर्ध्वपादालतपादपीठवृश्चिकमकरलङ्घनादीनि मत्स्योद्धर्त्तनादीनि च
कारणानि, पुनरादायादायासन्नवर्तिनां छुरिकाःताभिरुपाहितवर्मा चित्र-
दुष्कराणि करणानि

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

४५० . दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

पृष्ठ 450 स्कैन

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF
४५० . दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
न्तरालावस्थितस्य प्रचण्डवर्मणश्छुरिकयैकया प्रत्युरसं प्रहृत्य, 'जीव्या-
द्वर्षसहस्रं वसन्तभानुः' इत्यभिगर्जन्, मद्गात्रमुत्कर्त्तुमुद्यतासेः कस्यापि
चारभटस्य पीवरासबाहुशिखरमाक्रम्य, तावतैव तं विचेतीकुर्वन्, आकुलं
च लोकमुच्चक्षुकुर्वन्, द्विपुरुषोच्छ्रितं प्राकारमत्यलङ्घ्यम् ।
( ३३ ) अवप्लुत्य चोपवने 'मदनुपातिनामेष पन्था दृश्यते' इति

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 451 स्कैन

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४५१
प्राकारं प्राचा

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

४५२ | दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

पृष्ठ 452 स्कैन

[Page Header]
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
४५२ | दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

न्द्रोपधिकृतामेव सन्दिश्य, उत्तरेद्युः प्रत्यूषस्येव पूर्वसंकेतितपौरामात्यसा-
मान्तवृद्धैः सहाभ्येत्य भगवतीमर्चयित्वा सर्वजनप्रत्यक्षं परीक्षितकुक्षिवै-
जन्यं तद्भवनं विधाय दत्तदृष्टिः सह जनेन स्थित्वा, पटीयांसं पटह-
शब्दमकारयत् । अणुतररन्ध्रप्रविष्टेन तेन नादेनाहं दत्तसंज्ञः शिरसै-
वोत्क्षिप्य सप्रतिमं लोहपादपीठमंसलपुरुषप्रयत्नदुश्चलमुभयकरविधृत-

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 453 स्कैन

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF

अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४५३
( ३५ ) अपि च दुर्घटकूटकोटिघटनापाटवप्रकटशाठ्यनिष्ठुराश्मक-
घटघट्टनात्मानं मां मन्यध्वमस्य रक्षितारम् । रक्षानिर्वेशश्वास्य स्वसेयं
सुभ्रूरभ्यनुज्ञाता सह्यमार्यया' इति । श्रुत्वैतत् 'अहो भाग्यवान्भोजवंशः,
यस्य त्वमार्यादत्तो नाथः' इत्यप्रीयन्त प्रकृतयः । सा तु वाचामगोचरां
हर्षावस्थामस्पृशन्मे श्वश्रूः । तदहरेव च यथावद्ग्राहयन्मञ्जुवादिनीपा-
णिपल्लवम्

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

४५४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

पृष्ठ 454 स्कैन

४५४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
रन्ध्रश्व लोको नष्टमुष्टिचिन्तादिकथनैश्च्युपायान्तरप्रयुक्तैर्दिव्यांशतामेव
मम समर्थयमानः, मदाज्ञां नात्यवर्तत ।
( ३६ ) राजपुत्रस्यार्यपुत्र इति प्रवाहहेतुः प्रसिद्धिरासीत् । तं च
गुणवत्यहनि भद्राकृतमुपनाय्य पुरोहितेन पाठयन्नीतिं राजकार्याण्यन्वति-
ष्ठम् । अचिन्तयं च—'राज्यं नाम शक्तित्रयायत्तम् , शक्तयश्च मन्त्रप्रभा-
वोत्साहाः परस्परानुगृहीताः कृत्येषु क्रमन्ते । मन्त्रेण हि विनिश्चयोऽर्था-
नाम् , प्रभावेण प्रारम्भः,

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 455 स्कैन

द्विरूपप्रभावस्कन्धः, चतुर्गुणोत्साहविटपः, द्विसप्ततिप्रकृतिपत्रः, षड्गुणकि-
सलयः, शक्तिसिद्धिपुष्पफलश्च, नयवनस्पतिर्नेतुरुपकरोति । स चायमने-
काधिकरणत्वादसहायेन दुरुपजीव्यः ।
( ३७ ) यस्त्वयमार्यकेतुर्नाम मित्रवर्ममन्त्री स कोशलाभिजनत्वात्कु-
मारमातृपक्षो मन्त्रिगुणैश्च युक्तः तन्मतिमवमत्यैव ध्वस्तो मित्रवर्मा, स
चेल्लब्धः पेशलम्' इति । अथ नालीजङ्घं रहस्यशिक्षयम्—'तात, आर्यमा-
र्यकेतुमेकान्ते ब्रूहि—'को न्वेष

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 456 स्कैन

४५६ दशकुमारचरितम्। [ उत्तरपीठिकायां

इति स यद्वदिष्यति तदस्मि बोध्यः' इति । सोऽन्येद्युर्मामावेदयत्—
'मुहुरुपास्य प्राभृतैः, प्रवर्त्य चित्राः कथाः, संवाह्य पाणिपदम् , अतिवि-
स्रम्भदत्तक्षणं तमप्राक्षं त्वदुपदिष्टेन नयेन । सोऽप्येवमकथयत्—'भद्र,
मैवं वादीः । अभिजनस्य शुद्धिदर्शनम्, असाधारणं बुद्धिनैपुण्यम्, अप-
रिमाणमौदार्यम् , अत्याश्चर्यमस्त्रकौशलम् , अनल्पं शिल्पज्ञानम् , अनुग्र-
हार्द्रं चेतः,

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 457 स्कैन

An exact line-by-line transcription in Devanagari script:

अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४५७
तु चन्दनतरुः समुद्धृत्य नीतिज्ञम्मन्यमश्मकमिमं च राजपुत्रं पित्र्ये पदे
प्रतिष्ठितमेव विद्धि । नात्र संशयः कार्यः' इति ।
( ३८ ) तच्चापि श्रुत्वा भूयोभूयश्चोपदाभिर्विशोध्य तं मे मतिसहा-
यमकरवम् । तत्सखश्च सत्यशौचयुक्तानामात्यान्विविधव्यञ्जनांश्च गूढपुरु-
षानुदपादयम् । तेभ्यश्चोपलभ्य लुब्धसमृद्धमत्युत्सिक्तमविधेयप्रायं च प्रकृ-

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

४५८ दशकुमारचरितम्। [उत्तरपीठिकायां

पृष्ठ 458 स्कैन

४५८ दशकुमारचरितम्। [उत्तरपीठिकायां
कर्मसु स्थापयन्, अभिसमाहरेयमर्थानर्थमूला हि दण्डविशिष्टकर्मा
रम्भा न चान्यदस्ति पापिष्ठं

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

उत्तरपीठिकायामुपसंहारः

पृष्ठ 459 स्कैन

उत्तरपीठिकायामुपसंहारः
( १ ) व्यचिन्तयं च—'सर्वोऽप्यतिशूरः सेवकवर्गो मयि तथानुरक्तो
यथाज्ञया जीवितमपि तृणाय मन्यते । राज्यद्वितयसैन्यसामग्र्या च
नाहमश्मकेन्द्राद्वसन्तभानोन्यूनो नीत्याविष्टश्च। अतो वसन्तभानुं पराजित्य
विदर्भाधिपतेरनन्तवर्मणस्तनयं भास्करवर्माणं पित्र्ये पदे स्थापयितु-
मलमस्मि । अयं च राजसूनुर्भवन्त्या पुत्रत्वेन परिकल्पितः । अहं चास्य
साहाय्ये नियुक्त इति सर्वत्र किंवदन्ती सञ्जातास्ति ।

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें

४६० | दशकुमारचरितम्। | [ उत्तरपीठिकायां

पृष्ठ 460 स्कैन

४६० | दशकुमारचरितम्। | [ उत्तरपीठिकायां

सुताभ्युदयाभिलाषिण्य इदानीं च पुनर्मया दानमानाद्यावर्जनेन विश्वासिता।
विशेषेण राजपुत्रमेवाभिकाङ्क्षन्ति । अश्मकेन्द्रान्तरङ्गाश्च भृत्या मदी-
यैर्विश्वास्यतमैः पुरुषैः प्रभूतां प्रीतिमुत्पाद्य मदाज्ञया रहसीत्युपजप्ताः—
'यूयमस्मन्मित्राणि, अतोऽस्माकं शुभोदर्कं वचो वाच्यमेव । अत्र भवा-
न्या राजसूनोः साहाय्यकाय विश्रुतं विश्रुतं नियुज्य तद्धस्तेनाश्मकेन्द्रस्य
वसन्तभानोस्तत्पक्षे स्थित्वा ये चानेन सह योत्स्यन्ति

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें
पृष्ठ 461 स्कैन

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF
बालविबोधिनीव्याख्यासहितम्। ४६१
जनः सुखेन निवत्स्यति न चेद्भवानीत्रिशूलवश्यो भविष्यति । भवान्या
च ममेत्याज्ञप्तमस्ति यदेकवारं सर्वेषां कथय । अतोऽस्माकं युष्माभिः सह
मैत्रीमवबुद्ध्यास्मन्मुखेन सर्वेभ्योऽपि गदितम् । वार्तामिमामाकर्ण्य तेऽस्म-
केन्द्रान्तरङ्गभृत्या राजसूनोर्भवानीवरं विदित्वा पूर्वमेव भिन्नमनस आ-
सन् । विशेषतश्च मदीयमिति वचनं श्रुत्वा ते सर्वेऽपि मद्वशे समभवन् ।
(२) एवं सर्वमपि

इस पृष्ठ का पूरा पाठ पढ़ने के लिए निःशुल्क खाता बनाएँ

पृष्ठ का स्कैन सभी के लिए निःशुल्क है।

खाता बनाएँ या साइन इन करें