दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
पृष्ठ 457, कुल 474 में से
संदर्भ में पढ़ेंAn exact line-by-line transcription in Devanagari script:
अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४५७
तु चन्दनतरुः समुद्धृत्य नीतिज्ञम्मन्यमश्मकमिमं च राजपुत्रं पित्र्ये पदे
प्रतिष्ठितमेव विद्धि । नात्र संशयः कार्यः' इति ।
( ३८ ) तच्चापि श्रुत्वा भूयोभूयश्चोपदाभिर्विशोध्य तं मे मतिसहा-
यमकरवम् । तत्सखश्च सत्यशौचयुक्तानामात्यान्विविधव्यञ्जनांश्च गूढपुरु-
षानुदपादयम् । तेभ्यश्चोपलभ्य लुब्धसमृद्धमत्युत्सिक्तमविधेयप्रायं च प्रकृ-
तिमण्डलमलुब्धतामभिख्यापयन् , धार्मिकत्वमुद्भावयन् , नास्तिकान्कद-
र्धयन् , कण्टकान्विशोधयन् , अमित्रोपधीरपघ्नन् , चातुर्वर्ण्यं च स्वधर्म-
र्शानन्ददायकः । उद्धृत्य विनाश्य । आत्मानं नीतिज्ञं मन्यत इति नीतिज्ञम्मन्यं
नीतिज्ञाभिमानिनम् ।
( ३८ ) उपदाभिः उपढौकनैः । विशोध्य सन्तोष्य । तमार्यकेतुम् । मतिस-
हायं बुद्धिसहायकम् । तत्सखः तत्सहायः । विविधव्यञ्जनान् नानावेषधारिणः।
उदपादयम् —अजनयम् । तेभ्यः गूढपुरुषेभ्यः । लुब्धं लोभोपहतं, समृद्धं सध-
नञ्च । अत्युत्सिक्तम् अतिगर्वितम् । अविधेयप्रायं प्रायेणावशीभूतम् । एतानि
प्रकृतिमण्डलस्य विशेषणानि । अलुब्धतां स्वकीयलोभशून्यताम् । कदर्धयन् गर्ह-
यन् । कण्टकान् रिपून् । विशोधयन् उन्मूलयन् । अमित्राणां शत्रूणामुपधीः कप-
टानि । अपघ्नन् विफलयन् । अभिसमाहरेयं सञ्चिनुयाम्, उपार्जयेयमित्यर्थः।
अर्थानिति शेषः । अर्थमूला अर्थप्रधानाः । दण्डानां दण्डसाध्यानां त्रिशिष्टानां च
कर्मणामारम्भा उद्योगाः । तत्र अर्थविषये । दौर्बल्यत् दौर्बल्यं विहाय । अन्यद-
ज्ञानाभिमानी अश्मकेन्द्र को नष्ट करके इस राजपुत्र को इसके पिता के स्थान पर नियुक्त
किया है । इस विषय में सन्देह नहीं है और न करना चाहिये ।
( ३८ ) उन वृद्ध सचिव के मनोगत भावों को ज्ञात कर हमने उन्हें अनेक प्रकार के
उपहार प्रदान किये तथा उनके चित्त को आप्यायित करके उन्हें अपना सहायक बना
लिया । उनकी सहायता से हमने अगणित रीति के वेशों को बनाने वाले गुप्तचर बनाये ।
फिर उन गुप्तचरों के द्वारा हमने प्रजा के रहने वाले लोभी, अहंकारी तथा किसी के
वशवर्ती न होनेवाले लोगों में अपनी अलुब्ध शक्ति का प्रचार कराया । साथ ही प्रजा में
धार्मिक भावनाएँ जागृत करके हमने निरीश्वरवादियों को परास्त किया। जो लोग
राज्य के कार्यों में विघ्न करते थे उन्हें नष्ट-भ्रष्ट करा दिया । सभी शत्रुओं की दुरंगी कूट-
नीतियाँ उखाड़ फेंकीं । चारों वर्णों-ब्राह्मणों, क्षत्रियों, वैश्यों और शूद्रों को स्वधर्मानुसार
चलाते हुए हमने धनोपार्जन की युक्ति निकाली क्योंकि बिना धन के दण्डनीति वा राज्य-