दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
पृष्ठ 455, कुल 474 में से
संदर्भ में पढ़ेंद्विरूपप्रभावस्कन्धः, चतुर्गुणोत्साहविटपः, द्विसप्ततिप्रकृतिपत्रः, षड्गुणकि-
सलयः, शक्तिसिद्धिपुष्पफलश्च, नयवनस्पतिर्नेतुरुपकरोति । स चायमने-
काधिकरणत्वादसहायेन दुरुपजीव्यः ।
( ३७ ) यस्त्वयमार्यकेतुर्नाम मित्रवर्ममन्त्री स कोशलाभिजनत्वात्कु-
मारमातृपक्षो मन्त्रिगुणैश्च युक्तः तन्मतिमवमत्यैव ध्वस्तो मित्रवर्मा, स
चेल्लब्धः पेशलम्' इति । अथ नालीजङ्घं रहस्यशिक्षयम्—'तात, आर्यमा-
र्यकेतुमेकान्ते ब्रूहि—'को न्वेष मायापुरुषो य इमां राज्यलक्ष्मीमनुभवति,
स चायमस्मद्वालो भुजङ्गेनामुना परिगृहीतः । किमुद्गीर्येत ग्रस्येत वा
यस्य सः । षाड्गुण्यं सन्धिविग्रहादि किसलयं पल्लवं यस्य सः । शक्तिर्बलं सिद्धिः
कार्यसिद्धिश्च ते पुष्पं फलञ्च यस्य सः । एतत्सर्वं नयवनस्पतिविशेषणम् । नय-
वनस्पतिः नीतिवृक्षः । नेतुर्नायकस्य विजिगीषोरित्यर्थः । स नीतिवृक्षः । अने-
काधिकरणत्वात् नानाश्रयत्वात् अनेकविधत्वादिति यावत् । दुरुपजीव्यः कष्टेन
संरक्षणीयः ।
( ३७ ) कोशलाभिजनत्वात् कोशलवंशोत्पन्नत्वात् कोशलदेशीयत्वाद् वा ।
कुमारस्य राजपुत्रस्य मातृपक्षस्तत्पक्षीयः । अवमत्य अनादृत्य । ध्वस्तो विनष्टः ।
स आर्यकेतुः । लब्धः प्राप्तोऽस्मदधीनः स्यादिति शेषः । पेशलं सुन्दरं शुभमिति
वा । मायापुरुष ऐन्द्रजालिकः । भुजङ्गेन सर्पसदृशेन धूर्तेन वा । अमुना विश्रुते-
नेत्यर्थः । उद्गीर्येत त्यज्येत । ग्रस्येत अद्येत । बोध्यः विज्ञाप्यः । अन्यद्वा
कर्तव्य को उत्साह कहते हैं साम, दान, भेद, दण्ड ये चार गुण उस वृक्ष में शाखा-
स्थानीय हैं । स्वामी, सचिव, सुहृद्, कोष, राष्ट्र, दुर्ग, सेना और पुरवासी आदि आठ
भेद-उपभेद से उस नीति वृक्ष में ७२ पत्ते होते हैं । सन्धि-विग्रह-यान-द्वैध और समाश्रय
प्रभृति उस वृक्ष में पल्लव हैं । प्रभाव, उत्साह, मन्त्र तथा इनकी सिद्धियों उस वृक्ष में
सुन्दर एवं पवित्र फल माने गये हैं । यही नीतिरूपी वृक्ष सर्वदा सब राजाओं का उपकार
किया करता है ।
( ३७ ) आर्यकेतु मित्रवर्मा का मन्त्री कोशल देश में उत्पन्न हुआ है अतः वह कुमार
की माता का पक्ष करता है तथा इसमें सचिव के सभी गुण परिपूर्ण हैं । उसकी सम्मति
न मानने के ही कारण मित्रवर्मा को परास्त होना पड़ा है । यदि आर्यकेतु कुमार
के साथ लग जाय तो अति उचित हो । तदनन्तर हमने एकान्त में नालीजंघ को
ले जाकर उपदेश देकर कहा— 'हे तात ! आप आर्य आर्यकेतु को एकान्त में ले जाकर
कहें— यह महापापी पुरुष कौन है जो राजपुत्र को अपने वश में करके राज्यश्री का