दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
४५४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
४५४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
रन्ध्रश्व लोको नष्टमुष्टिचिन्तादिकथनैश्च्युपायान्तरप्रयुक्तैर्दिव्यांशतामेव
मम समर्थयमानः, मदाज्ञां नात्यवर्तत ।
( ३६ ) राजपुत्रस्यार्यपुत्र इति प्रवाहहेतुः प्रसिद्धिरासीत् । तं च
गुणवत्यहनि भद्राकृतमुपनाय्य पुरोहितेन पाठयन्नीतिं राजकार्याण्यन्वति-
ष्ठम् । अचिन्तयं च—'राज्यं नाम शक्तित्रयायत्तम् , शक्तयश्च मन्त्रप्रभा-
वोत्साहाः परस्परानुगृहीताः कृत्येषु क्रमन्ते । मन्त्रेण हि विनिश्चयोऽर्था-
नाम् , प्रभावेण प्रारम्भः, उत्साहेन निर्वहणम् । अतः पञ्चाङ्गमन्त्रमूलः,
दिवि स्वर्गे भवो दिव्यो देवस्तस्यांशतां समर्थयमानः अनुमन्यमानः । अत्यवर्त्तत
अत्यक्रामत् ।
( ३६ ) आर्यपुत्रो देवीपुत्रो भवानीपुत्रो वा । इति एवंरूपा । प्रसिद्धिरि-
त्यर्थेनान्वयः । प्रभावहेतुः प्रभुत्वकारणम् । तं राजकुमारम् । गुणवति शुभे ।
भद्राकृतं मुण्डितम् । उपनाय्य उपनयनं कारयित्वा । शक्तित्रयायत्तम् । शक्तित्रया-
धीनम् । मन्त्रेति-मन्त्रशक्तिः प्रभुशक्तिरुत्साहशक्तिश्चेति । परस्परानुगृहीताः
परस्परापेक्षिणः । कृत्येषु विधेयवस्तुषु । क्रमन्ते प्रभवन्ति । विनिश्चयो निर्णयः ।
अर्थानां कार्यवस्तूनाम् । प्रारम्भः प्रवर्त्तनम् कार्येष्विति शेषः । निर्वहणं सिद्धिः ।
पञ्च अङ्गानि सहायादीनि यस्य यादृशो यो मन्त्रः स एव मूलं यस्य सः । द्विरूपः
कोषजदण्डजत्वेन द्विविधः । प्रभाव एव स्कन्धः काण्डो यस्य सः । चतुर्गुणोऽधिक-
उत्साहो विटपाः शाखा यस्य सः । द्विसप्ततिः प्रकृतयः स्वाम्यमात्यादयः पत्राणि
होने पर भी हम हृष्ट-पुष्ट और मुदित जीवन धरे रहे । इस कारण सब लोग हमें किसी
देव का अंश समझने लगे । अब तो किसी में यह सामर्थ्य नहीं रहा कि हमारे आदेश के
विरुद्ध कार्य करे वा हमारी आज्ञा न माने ।
( ३६ ) वे राजपुत्र भार्या ( देवी ) के कुमार कहे जाते थे । इस हेतु उनका प्रभाव
भी बहुत बढ़ गया । तदनन्तर हमने शुभ दिवस में पुरोहित के द्वारा राजकुमार का मुण्डन
संस्कार तथा फिर यज्ञोपवीत कराया । ततः राजनीति पढ़ाते हुए राजकार्य का सञ्चालन
प्रारम्भ कर दिया । हमने सोचा कि राज्य तीन शक्तियों के बल पर स्थिर रहता है । वे
तीन शक्तियाँ हैं—मन्त्रशक्ति, उत्साह शक्ति और प्रभाव शक्ति । ये शक्तियाँ परस्पर
एक दूसरे से सम्बन्धित होकर कार्य किया करती हैं । मन्त्र शक्ति से कर्तव्य का ज्ञान
होता है । प्रभाव शक्ति ( सामर्थ्य ) से कार्य मे प्रवृत्ति होती है और उत्साह से कार्य की
सिद्धि होती है । सहाय, साधन, उपाय, देश-काल के विभाग और आपत्ति का निराकरण
ये ही पञ्चाङ्ग कहे जाते हैं । ये पाँच अङ्ग नीति रूप वृक्ष की जड़ें ( मूल भाग ) हैं । उस
वृक्ष का स्कन्धदेश कोष और दण्ड-प्रभाव माने जाते हैं । धन के अतिशय स्थिर प्रयत्नके
द्विरूपप्रभावस्कन्धः, चतुर्गुणोत्साहविटपः, द्विसप्ततिप्रकृतिपत्रः, षड्गुणकि-
सलयः, शक्तिसिद्धिपुष्पफलश्च, नयवनस्पतिर्नेतुरुपकरोति । स चायमने-
काधिकरणत्वादसहायेन दुरुपजीव्यः ।
( ३७ ) यस्त्वयमार्यकेतुर्नाम मित्रवर्ममन्त्री स कोशलाभिजनत्वात्कु-
मारमातृपक्षो मन्त्रिगुणैश्च युक्तः तन्मतिमवमत्यैव ध्वस्तो मित्रवर्मा, स
चेल्लब्धः पेशलम्' इति । अथ नालीजङ्घं रहस्यशिक्षयम्—'तात, आर्यमा-
र्यकेतुमेकान्ते ब्रूहि—'को न्वेष मायापुरुषो य इमां राज्यलक्ष्मीमनुभवति,
स चायमस्मद्वालो भुजङ्गेनामुना परिगृहीतः । किमुद्गीर्येत ग्रस्येत वा
यस्य सः । षाड्गुण्यं सन्धिविग्रहादि किसलयं पल्लवं यस्य सः । शक्तिर्बलं सिद्धिः
कार्यसिद्धिश्च ते पुष्पं फलञ्च यस्य सः । एतत्सर्वं नयवनस्पतिविशेषणम् । नय-
वनस्पतिः नीतिवृक्षः । नेतुर्नायकस्य विजिगीषोरित्यर्थः । स नीतिवृक्षः । अने-
काधिकरणत्वात् नानाश्रयत्वात् अनेकविधत्वादिति यावत् । दुरुपजीव्यः कष्टेन
संरक्षणीयः ।
( ३७ ) कोशलाभिजनत्वात् कोशलवंशोत्पन्नत्वात् कोशलदेशीयत्वाद् वा ।
कुमारस्य राजपुत्रस्य मातृपक्षस्तत्पक्षीयः । अवमत्य अनादृत्य । ध्वस्तो विनष्टः ।
स आर्यकेतुः । लब्धः प्राप्तोऽस्मदधीनः स्यादिति शेषः । पेशलं सुन्दरं शुभमिति
वा । मायापुरुष ऐन्द्रजालिकः । भुजङ्गेन सर्पसदृशेन धूर्तेन वा । अमुना विश्रुते-
नेत्यर्थः । उद्गीर्येत त्यज्येत । ग्रस्येत अद्येत । बोध्यः विज्ञाप्यः । अन्यद्वा
कर्तव्य को उत्साह कहते हैं साम, दान, भेद, दण्ड ये चार गुण उस वृक्ष में शाखा-
स्थानीय हैं । स्वामी, सचिव, सुहृद्, कोष, राष्ट्र, दुर्ग, सेना और पुरवासी आदि आठ
भेद-उपभेद से उस नीति वृक्ष में ७२ पत्ते होते हैं । सन्धि-विग्रह-यान-द्वैध और समाश्रय
प्रभृति उस वृक्ष में पल्लव हैं । प्रभाव, उत्साह, मन्त्र तथा इनकी सिद्धियों उस वृक्ष में
सुन्दर एवं पवित्र फल माने गये हैं । यही नीतिरूपी वृक्ष सर्वदा सब राजाओं का उपकार
किया करता है ।
( ३७ ) आर्यकेतु मित्रवर्मा का मन्त्री कोशल देश में उत्पन्न हुआ है अतः वह कुमार
की माता का पक्ष करता है तथा इसमें सचिव के सभी गुण परिपूर्ण हैं । उसकी सम्मति
न मानने के ही कारण मित्रवर्मा को परास्त होना पड़ा है । यदि आर्यकेतु कुमार
के साथ लग जाय तो अति उचित हो । तदनन्तर हमने एकान्त में नालीजंघ को
ले जाकर उपदेश देकर कहा— 'हे तात ! आप आर्य आर्यकेतु को एकान्त में ले जाकर
कहें— यह महापापी पुरुष कौन है जो राजपुत्र को अपने वश में करके राज्यश्री का
४५६ दशकुमारचरितम्। [ उत्तरपीठिकायां
इति स यद्वदिष्यति तदस्मि बोध्यः' इति । सोऽन्येद्युर्मामावेदयत्—
'मुहुरुपास्य प्राभृतैः, प्रवर्त्य चित्राः कथाः, संवाह्य पाणिपदम् , अतिवि-
स्रम्भदत्तक्षणं तमप्राक्षं त्वदुपदिष्टेन नयेन । सोऽप्येवमकथयत्—'भद्र,
मैवं वादीः । अभिजनस्य शुद्धिदर्शनम्, असाधारणं बुद्धिनैपुण्यम्, अप-
रिमाणमौदार्यम् , अत्याश्चर्यमस्त्रकौशलम् , अनल्पं शिल्पज्ञानम् , अनुग्र-
हार्द्रं चेतः, तेजश्चाप्यविषह्यमभ्यमित्रीणम् , इत्यस्मिन्नेव संनिपातिनो
गुणाः येऽन्यत्रैकैकशोऽपि दुर्लभाः । द्विषतामेष चिरबिल्वद्रुमः, प्रह्लाणं
अन्यदिवसे । प्राभृतैरुपायनैः । प्रवर्त्य आरभ्य । संवाह्य मर्दयित्वा । अतिवि-
स्रम्भेनाधिकविश्वासेन दत्तोऽर्पितः क्षणो येन तम् आर्यकेतुम् । अप्राक्षमिति
प्रच्छधातोर्लुङि रूपम् । त्वया भवतोपदिष्टेन कथितेन । नयेन मार्गेण प्रकारेण वा ।
अभिजनस्य कुलस्य । शुद्धेर्वैमल्यस्य दर्शकं ज्ञापकम् । अतिमानुषमलौकिकम् ।
अनुग्रहेण दयया आर्द्रं स्निग्धम् । तेजः प्रतापः । अभ्यमित्रीणं शत्रून् प्रति प्रकटि-
तमिति तेजोविशेषणम् । अविषह्यं परैः सोढुमशक्यम् । अस्मिन् विश्रुते इत्यर्थः ।
सन्निपातिनः एकत्रावस्थायिनः । ये गुणाः । अन्यत्र अपरपुरुषे । एकैकश इति—
सम्भूयावस्थानं तु दूरे, प्रत्येकमेकोऽपि दुर्लभ इत्यर्थः । चिरबिल्वद्रुमः करञ्जवृक्षः,
अनम्रः कण्टकाकीर्णश्च भवतीति तत्तादात्म्यारोपः । प्रह्नानां नम्राणाम् । चन्दनतरु-
उपभोग कर रहा है। इस दुष्ट ने हमारे कुमार के ऊपर जैसे मंत्र कर दिया है।
आखिरकार यह कुमार को छोड़ेगा वा खा जायगा । इसका वह जो प्रत्युत्तर दे वह बात
हमसे बताना । इसके बाद दूसरे दिन नालीजंघ ने आकर कहा—हे महाभाग ! आपके
आदेशानुसार हम मन्त्री आर्यकेतु के समीप गये । विविध उपहारों से उनकी
अर्चा की। कई प्रकार की भेंटें समर्पित की तथा अनेक रीति से वार्तालाप किया और
हाथ-पाँव दाबे । इस रीति से उन्हें प्रसन्न कर आप की बतायी नीति से हमने उनसे पूछा
तब उन्होंने यह उत्तर दिया—'हे भद्र ! ऐसा न कहिये । उसके द्वारा राजकुल प्रफुल्लित
होगा । उसकी प्रशंसनीय प्रतिभा है। उसमें महत् शौर्य है। श्लाघ्य शस्त्रकौशल के साथ
ही उसमें अनुपम त्याग है। करुणार्द्र चित्त के साथ ही उसमें अतुलित शिल्प कला का
ज्ञान है। उसका तेज अति देदीप्यमान है, शत्रु उसे सह नहीं सकते । वह बड़ी वीरता
के साथ शत्रुओं से लड़ सकता है। मेरे मत से तो उसमें वे सभी गुण हैं जो साधारणतः
मनुष्यों में नहीं पाये जाते, देवों में पाये जाते हैं। वह रिपुओं के लिए कण्टकाकीर्ण तरु है
तथा मित्रों और दयापात्रों के लिए चन्दन के वृक्ष के समान है। इसी ने उस नीति-
An exact line-by-line transcription in Devanagari script:
अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४५७
तु चन्दनतरुः समुद्धृत्य नीतिज्ञम्मन्यमश्मकमिमं च राजपुत्रं पित्र्ये पदे
प्रतिष्ठितमेव विद्धि । नात्र संशयः कार्यः' इति ।
( ३८ ) तच्चापि श्रुत्वा भूयोभूयश्चोपदाभिर्विशोध्य तं मे मतिसहा-
यमकरवम् । तत्सखश्च सत्यशौचयुक्तानामात्यान्विविधव्यञ्जनांश्च गूढपुरु-
षानुदपादयम् । तेभ्यश्चोपलभ्य लुब्धसमृद्धमत्युत्सिक्तमविधेयप्रायं च प्रकृ-
तिमण्डलमलुब्धतामभिख्यापयन् , धार्मिकत्वमुद्भावयन् , नास्तिकान्कद-
र्धयन् , कण्टकान्विशोधयन् , अमित्रोपधीरपघ्नन् , चातुर्वर्ण्यं च स्वधर्म-
र्शानन्ददायकः । उद्धृत्य विनाश्य । आत्मानं नीतिज्ञं मन्यत इति नीतिज्ञम्मन्यं
नीतिज्ञाभिमानिनम् ।
( ३८ ) उपदाभिः उपढौकनैः । विशोध्य सन्तोष्य । तमार्यकेतुम् । मतिस-
हायं बुद्धिसहायकम् । तत्सखः तत्सहायः । विविधव्यञ्जनान् नानावेषधारिणः।
उदपादयम् —अजनयम् । तेभ्यः गूढपुरुषेभ्यः । लुब्धं लोभोपहतं, समृद्धं सध-
नञ्च । अत्युत्सिक्तम् अतिगर्वितम् । अविधेयप्रायं प्रायेणावशीभूतम् । एतानि
प्रकृतिमण्डलस्य विशेषणानि । अलुब्धतां स्वकीयलोभशून्यताम् । कदर्धयन् गर्ह-
यन् । कण्टकान् रिपून् । विशोधयन् उन्मूलयन् । अमित्राणां शत्रूणामुपधीः कप-
टानि । अपघ्नन् विफलयन् । अभिसमाहरेयं सञ्चिनुयाम्, उपार्जयेयमित्यर्थः।
अर्थानिति शेषः । अर्थमूला अर्थप्रधानाः । दण्डानां दण्डसाध्यानां त्रिशिष्टानां च
कर्मणामारम्भा उद्योगाः । तत्र अर्थविषये । दौर्बल्यत् दौर्बल्यं विहाय । अन्यद-
ज्ञानाभिमानी अश्मकेन्द्र को नष्ट करके इस राजपुत्र को इसके पिता के स्थान पर नियुक्त
किया है । इस विषय में सन्देह नहीं है और न करना चाहिये ।
( ३८ ) उन वृद्ध सचिव के मनोगत भावों को ज्ञात कर हमने उन्हें अनेक प्रकार के
उपहार प्रदान किये तथा उनके चित्त को आप्यायित करके उन्हें अपना सहायक बना
लिया । उनकी सहायता से हमने अगणित रीति के वेशों को बनाने वाले गुप्तचर बनाये ।
फिर उन गुप्तचरों के द्वारा हमने प्रजा के रहने वाले लोभी, अहंकारी तथा किसी के
वशवर्ती न होनेवाले लोगों में अपनी अलुब्ध शक्ति का प्रचार कराया । साथ ही प्रजा में
धार्मिक भावनाएँ जागृत करके हमने निरीश्वरवादियों को परास्त किया। जो लोग
राज्य के कार्यों में विघ्न करते थे उन्हें नष्ट-भ्रष्ट करा दिया । सभी शत्रुओं की दुरंगी कूट-
नीतियाँ उखाड़ फेंकीं । चारों वर्णों-ब्राह्मणों, क्षत्रियों, वैश्यों और शूद्रों को स्वधर्मानुसार
चलाते हुए हमने धनोपार्जन की युक्ति निकाली क्योंकि बिना धन के दण्डनीति वा राज्य-