सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

१२ दशकुमारचरितम् । [ पूर्वपीठिकायां

१२ दशकुमारचरितम् । [ पूर्वपीठिकायां
नारायण सकललोकैककारणं निरन्तरमर्चयामास ।
(१७) अथ कदाचित्तदग्रमहिषी 'देवि देवेन कल्पवल्लीफलमाप्नुहि'
इति प्रभातसमये सुस्वप्नमवलोकितवती ।
(१८) सा तदा दयितमनोरथपुष्पभूतं गर्भमधत्त ।
(१९) राजापि सम्पन्न्यक्कृताखण्डलः सुहृन्नृपमण्डलं समाहूय
निजसम्पन्मनोरथानुरूपं देव्याः सीमन्तोत्सवं व्यधत्त ।
(२०) एकदा हितैः सुहृन्मन्त्रिपुरोहितैः सभायां सिंहासनासीनो
गुणैरहीनो ललाटतटन्यस्ताञ्जलिना द्वारपालेन व्यज्ञापि-‘देव ! देवसन्दर्श-
नलालसमानसः कोऽपि देवेन विरच्यार्चनाहों यतिर्द्वारदेशमध्यास्ते' इति ।
पुत्रकतया । एककारणमादिहेतुम् । गौरिला कुम्भिनी क्षमेत्यमरः ।
(१७) तस्य राजहंसस्य । अग्रमहिषी प्रधानराज्ञी । देवेन राज्ञा सह । कल्प-
वल्लीफलं कल्पलताफलम् ।
(१८) दयितस्य वल्लभस्य यो मनोरथः पुत्रप्राप्तिरूपोऽभिलाषस्तदेव फलं
तस्य पुष्पभूतं कुसुममिव भूतम् ।
(१९) सम्पदा समृद्ध्या न्यक्कृतस्तिरस्कृत आखण्डल इन्द्रो येन सः । समृ-
द्धया महेन्द्रादप्यधिकः। सुहृदां मित्रभूतानां नृपाणां मण्डलं समूहम्। स्वस्य सम्पदः
समृद्धेः मनोरथस्याभिलाषस्य चानुरूपं सदृशम् । सीमन्तोत्सवं संस्कारविशेषम् ।
(२०) हितैः हितकाङ्क्षिभिः । गुणैः राजगुणैरहीनोऽन्यूनः सर्वगुणसम्पन्न
इत्यर्थः । ललाटतटे भालदेशे न्यस्तो धृतोऽञ्जलिर्येन तेन । व्यज्ञापि निवेदितः ।
देवस्य भवतः सन्दर्शनेऽवलोकने लालसमभिलाषि मानसं यस्य सः । देवेन भवता।
विरच्यां कर्त्तव्यां अर्चनां पूजामर्हतीति । भवतोऽपि पूज्य इत्यर्थः । यतिः संन्यासी ।
कारण सम्पूर्ण लोकोंके आदिकारण नारायण भगवान्‌की निरन्तर पूजा में संलग्न हो गये ।
(१७) एक दिन प्रातःकाल उनकी महारानीने स्वप्नमें देखा कि उनसे किसीने आकर
कहा—'हे देवि ( राजा ) द्वारा प्रदत्त कल्पवृक्षका यह फल आप ग्रहण करें।'
(१८) उसके बाद उस महिषीने पतिके मनोरथ-पुष्पभूत गर्भको धारण किया ।
(१९) अपने ऐश्वर्य-विभवसे इन्द्रको भी पराभव दिखानेवाले उन राजा हंसवाहनने
सुहृद्र राजाओंके मण्डलोंको बुलाकर अपने मनोरथ तथा विभवके अनुसार महारानीका
सीमन्तोन्नयन संस्कार किया ।
(२०) एक दिन सर्वगुणसम्पन्न मगधपति अपने हितैषी मित्रों एवं मन्त्रियों तथा पुरो-
धाओंके साथ राजसभामें सिंहासनासीन थे। उसी समय द्वारपालने राजसभामें आकर प्रणाम

प्रथमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १३
(२१) तदनुज्ञातेन तेन स संयमी नृपसमीपमनायि ।
(२२) भूपतिरायान्तं तं विलोक्य सम्यग्ज्ञाततदीयगूढचारभावो
निखिलमनुचरनिकरं विसृज्य मन्त्रिजनसमेतः प्रणतमेनं मन्दहासम-
भाषत-'ननु तापस ! देशं सापदेशं भ्रमन्भवांस्तत्र तत्र भवदभिज्ञातं
कथयतु' इति ।
(२३) तेनाभाषि भूभ्रमणबलिना प्राञ्जलिना-'देव ! शिरसि देव-
स्याज्ञामादायैनं निर्दोषं वेषं स्वीकृत्य मालवेन्द्रनगरं प्रविश्य तत्र गूढतरं
वर्तमानस्तस्य राज्ञः समस्तमुदन्तजातं विदित्वा प्रत्यागमम् ।
(२४) मानी मानसारः स्वसैनिकायुष्मत्तान्तराये संप्राये भवतः
(२१) तदनुमतेन राज्ञादिष्टेन । तेन द्वारपालेन । संयमी यतिः । अनायि नीतः
(२२) सम्यक् सुष्ठु ज्ञातोऽवगतस्तदीयस्तत्सम्बन्धी गूढः प्रच्छन्नश्चारभावः
चरत्वं येन सः । प्रणतं कृतनमस्कारम् । एनं यतिम् । मन्दहासं क्रियाविशेषणमि-
दम् । ईषद्व हसन्नित्यर्थः । सापदेशं सकपटम् । यतिवेषच्छलेनेत्यर्थः । तत्र तत्र तेषु
तेषु स्थानेषु । भवता त्वया अभिज्ञातमवगतम् ।
(२३) अभाषि कथितम् । भुवः पृथिव्याः भ्रमणे पर्यटनविषये बली समर्थस्ते-
न । प्राञ्जलिना वद्धाञ्जलिनेति तेनेत्यस्य विशेषणम् । देव राजन् । आदायाङ्गीकृत्य
निर्दोषं दोषवर्जितम् । वेषं यतिरूपम् । तत्र मालवेन्द्रनगरे । गूढतरमतिशयेन गूढं
यथा स्यात्तथा । उदन्तजातं वृत्तान्तसमूहम् ।
(२४) स्वसैनिकानां निजभटानामायुष्मत्ताया आयुष्यस्यान्तरायो विघ्नस्तस्मिन्
करके कहा- हे स्वामिन् ! आपके द्वारा पूजार्ह कोई संन्यासी आपसे भेंट करने द्वार पर आकर
उपस्थित हुए हैं ।
(२१) राजाज्ञा होनेपर द्वारपाल उस संन्यासीको राजसभामें राजाके पास ले आया ।
(२२) राजाने उसे देखकर तथा भली भाँति यह ज्ञात करके कि यह तो हमारा
गुप्तचर है, राजसभासे सभी नौकर-चाकरोंको हटवा दिया । पुनः मन्त्रियोंसहित
प्रणाम करके हँसकर पूछा-हे यतिवर ! इस छद्मवेशमें देशमें विचरण करते हुए आपने जो
बात जानी हो वह कह दें ।
(२३) पृथ्वीभ्रमणमें समर्थ उस यतिने प्राञ्जलि होकर कहा-'हे देव ! आपकी आज्ञाको
शिरोधार्य करके मैं इस निर्दोष वेषको धारणकर मालवेशके नगरमें प्रविष्ट हुआ । वहाँपर
गुप्तरूपसे निवासकर समस्त वृत्तान्तको ज्ञात करके आया हूँ ।
(२४) वृत्त यह है कि अभिमानी मानसार युद्धमें अपने वीरोंके नाशसे तथा आपदा१