सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

३२८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

३२८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
नलज्जया पुष्पमयं पञ्जरम्, पञ्चबिन्दुप्रसृतेषु पञ्चापि पञ्चबाणबाणान्युग-
पदिवाभिपततस्त्रासेनाबघट्टयन्ती, गोमूत्रिकाप्रचारेषु घनदर्शितरागविभ्रमा
विद्युल्लतामिव विडम्बयन्ती,
(१०) भूषणमणिरणितदत्तलयसंवादिपादचारम्, अपदेशस्मितप्र-
भानिषिक्तबिम्बाधरम्, अंसस्रंसितप्रतिसमाहितशिखण्डभारम्, समाघ-
सुरक्षितस्थानमाविशन्ती निलीयमानेवेत्युत्प्रेक्षा । पञ्चविन्दुप्रसृतेषु कन्दुकक्री-
डायां तदाख्यगतिविशेषेषु । तदुक्तं पञ्चावर्त्तप्रहारस्तु पञ्चबिन्दुरुदाहृत इति ।
पञ्च पञ्चसंख्याकान् । 'अरविन्दमशोकञ्च चूतञ्च नवमल्लिका । नीलोत्पलञ्च
पञ्चैते पञ्चबाणस्य सायका' इत्युक्तेः पञ्चबाणबाणान्-कामशरान् । युगपदिव-
मन्ये समकालमेव । अभिपततः-कन्दुकाबत्याः सम्मुखमागच्छतः । पञ्चबाण-
बाणानित्यस्य विशेषणम् । त्रासेन भयेन । अवघट्टयन्ती सन्ताड्य निरस्यन्ती ।
गोमूत्रिकाप्रचारेषु-गोमूत्रिकावत् सरलवक्रगतिविशेषास्तेषु । घनदर्शितेति-घनं
सान्द्रं यथा तथा दर्शितः प्रकटितो रागस्यानुरागस्य विभ्रमो विलासो यया
सा । अत एव विद्युल्लतां सौदामिनीं विडम्बयन्ती अनुकुर्वतीव । विद्युल्लतां
कीदृशीम् इति पक्षान्तरे विभक्तिविपरिणामेन-घने मेघे दर्शितो रागस्य रक्तिम्नो
विभ्रमो यया तामिति ।
(१०) भूषणेति-भूषणमणीनामलङ्काररत्नानां रणितेन शब्दितेन दत्तस्य
लयस्य साम्यस्य संवादी अनुकारी पादचारः पादन्यासो यन्न तथथा तथा।
इत आरभ्य सर्वाण्येव पर्यक्रीडतेति क्रियाविशेषणानि । अपदेशेति-अपदेशेन
छलेन यत् स्मितमोषद्विसितं तस्य प्रभया कान्त्या निषिक्तो व्याप्तो बिम्बाधरो यत्र
तत् । अंसेति-अंसे स्कन्धदेशे स्रंसित आदौ पतितः पश्चात् प्रतिसमाहितः स्व-
हुई और उसो क्षण मेरे दर्शनकी कारणीभूता उत्पन्न लज्जासे विलब्जित होकर वह
राजकुमारी मानो, कुसुमनिर्मित सुरक्षित स्थानमें प्रवेश करती हुई दीख रही थी ।
पञ्चबिन्दु (पंचावर्त्तप्रहार) गतिसे कन्दुकक्रीड़ा करती हुई वह राजकुमारी एक ही
समयमें कामदेवके पांचों कुसुमनिर्मित बाणोंका, भयद्वारा, प्रतीकार करती हुई मालूम
हो रही थी। गोमूत्रिका नामक गतिसे कन्दुकक्रीड़ा (सरल और वक्र गतिसे) करती
हुई वह राजपुत्री प्रगाढ़ प्रीतिको झलकाती हुई बिजलीको भी तिरस्कृत कर रही थो ।
अथवा, बादलोंके प्रति जिसने रागके विलासको प्रकट किया है ऐसो बिजलीको भी
तिरस्कृत करती हुई वह दिखाई दी।
(१०) वह राजकुमारी अपने अलङ्कारोंके रत्नोंकी ध्वनियोंसे जो उसके पैरमें भूषित
थे ताल (लय) को सम्पादित कर रही थी । उसके रक्त अधर कपटकी हँसीसे परिपूर्ण

दितक्वणितरत्नमेखलागुणम्, अञ्चितोत्थितपृथुनितम्बविलम्बितविचेलदंशु-
कोज्ज्वलम् , आकुञ्चितप्रसृतवेल्लितभुजलताऽभिहतललितकन्दुकम्
आवर्जितबाहुपाशम् , उपरिपरिवर्तितत्रिकविलग्नलोलकुन्तलम् ,
(११) अवगलितकर्णपूरकनकपत्रप्रतिसमाधानशीघ्रतानतिक्रमितप्र-
कृतक्रीडनम् , असकृदुत्क्षिप्यमाणहस्तपादबाह्याभ्यन्तरभ्रान्तकन्दुकम्,
स्थानं प्रापितः शिखण्डभारः केशकलापो यत्र तथथा । समाघट्टितेति-समाघट्टितः
सञ्चालितोऽत एव क्वणितः शब्दायमानो रत्नमेखलागुणः काञ्चीदाम यत्र तथथा ।
अञ्चितेति-अञ्चितं शोभनं यथा तथा उत्थितः पृथुर्विशालो यो नितम्बस्तत्र विल-
म्बितं लग्नं विचल्लञ्चलं यदंशुकं वसनं तेन उज्ज्वलं मनोज्ञं यथा तथा । आकु-
ञ्चितेति-आकुञ्चितया कदाचित् संक्षिप्यमाणया प्रसृतया कदाचित् प्रसार्यमाणया,
वेल्लितया कदाचिच्च वक्रीकृतया भुजलयतया बाहुयष्ट्या अभिहतस्ताडितो ललितः
सुन्दरः कन्दुको यत्र तथथा । आवर्जितेति-आवर्जितौ आनमितौ बाहू भुजौ
पाशाविव यस्मिंस्तद्यथा तथा । उपरीति-उपरि ऊर्ध्वदेशे परिवर्त्तिते स्थिते त्रिके
पृष्ठवंशाधोभागे विलग्नाः संबद्धा। लोलाश्चञ्चलाः कुन्तलाः केशा यस्मिंस्तद्यथा तथा।
(११) अवगलितेति-अवगलितस्य स्वस्थानात् भ्रष्टस्य कर्णपूरस्यावतंसभू-
तस्य कनकपत्रस्य तदाख्याभरणस्य प्रतिसमाधाने स्वस्थाननयने या शीघ्रता
क्षिप्रहस्तता तया अनतिक्रमितमनुलङ्घितं प्रकृतं प्रारब्धं क्रीडनं यत्र यद्यथा तथा।
असकृदिति-असकृद् वारंवारमुत्क्षिप्यमाणयोर्हस्तपाद्योर्बाह्याभ्यन्तरयोर्भ्रान्तः
थे। वह राजकुमारी अपने कन्धेपर गिरे हुए केश कलापोंको यथास्थान धर रही थी।
उस राजकुमारीकी रत्नजटित करधनीके दाने सञ्चालन करनेसे बज रहे थे। उस
राजकुमारीके सुशोभित तथा उन्नत एवं विशाल नितम्बस्थलमें जो चञ्चल वस्त्र लटक
रहा था उससे वह मनोज्ञ दीख रही थी। वह राजकुमारी अपनी भुजलताद्वारा जो
कभी फैलती थी, कभी सिमटती थी, कभी तिरछी होतो थी उसके द्वारा वह सुन्दर
गेंदको ताड़ित करती थी। वह राजकुमारी कभी कभी अपने भुजपाशोंको आनमित
करतो थी। वह राजकुमारी अपने हाथोंको ऊपर परिवर्त्तित करती थी, जिसके कारण
उसकी चञ्चल बालोंकी चोटियां जो उसके नितम्बभागतक लटक रही थीं चञ्चलायमान
दीख रही थीं।
(११) वह राजपुत्री अपने कानके अलङ्कारको जिसमें सुवर्ण पत्र लगे थे उन्हें
अपने स्थानसे गिरनेपर फिर यथास्थान सजा लेती थी तथा उसे ऐसा करते हुए अपने
कन्दुकके खेलमें जरा भी देर नहीं होती थी। बेर-बेर उस कन्दुकको हाथ पैरोंसे

३३० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां


अवनमनोन्नमननैरन्तर्यनष्टदृष्टमध्ययष्टिकम्, अवपतनोत्पतननिर्व्यवस्थ-
मुक्ताहारम्, अङ्कुरितघर्मसलिलदूषितकपोलपत्रभङ्गशोषणाधिकृतश्रवणप-
ल्लवानिलम्, आगलितस्तनतटांशुकनियमनव्यापृतैकपाणिपल्लवं च निष-
द्योत्थाय निमील्योन्मील्य स्थित्वा गत्वा चैवातिचित्रं पर्यक्रीडत राजकन्या।
अभिहत्य भूतलाकाशयोरपि क्रीडान्तराणि दर्शनीयान्येकेनैव वानेकेनैव
कन्दुकेनादर्शयत् । चन्द्रसेनादिभिश्च प्रियसखीभिः सह विहृत्य विहृतान्ते
कन्दुको यत्र तद्यथा । अवनमनेति-अवनमननवनतीकरणमुन्नमनमूर्धीकरणं तयो-
नैरन्तर्येण सातत्येन नष्टदृष्टा अवनमनेन नष्टाऽदर्शनं गता-उन्नमनेन च दृष्टा मध्य-
यष्टिः शरीरमध्यभागो यस्मिंस्तद्यथा । अवपतनेति-अवपतनोत्पतनाभ्यां निर्व्य-
वस्थश्चञ्चलो मुक्ताहारो यस्मिंस्तद्यथा । अङ्कुरितेति-अङ्कुरितेन ईषत् संजातेन
घर्मसलिलेन स्वेदवारिणा दूषितयोर्व्यासयोः कपोलयोर्गण्डयोः पत्रभङ्गानां पत्ररच-
नानां स्वेदबिन्दुसिक्तानामित्यर्थः- शोषणे शुष्ककरणे अधिकृतो नियुक्तः श्रवणप-
ल्लवानिलः कर्णकिसलयवायैर्यत्र तद्यथा तथा । आगलितति-आगलितस्य
स्रस्तस्य स्तनतटांशुकस्य कुचतटावरणस्य नियमने बन्धने व्यापृतो नियुक्त
एकः पाणिपल्लवः करकिसलयो यस्मिंस्तद्यथा तथा । निषद्य-उपविश्य । निमील्य
चक्षुरिति शेषः । अतिचित्रं-नानाविधम् । अभिहत्य ताडयित्वा । भूतलाका-
शयोः-भूतले दर्शनीयानि आकाशे च दर्शनीयानि । क्रीडान्तराणि-नाना क्रीडाः ।
दर्शनीयानि-द्रष्टुं योग्यानि-मनोहराणीत्यर्थः । विहृत्य-क्रीडित्वा । विहृतान्ते-
उछलती हुई बाहर-भीतर घूमनेवाला कन्दुक बना रही थी । उस राजपुत्रीकी देहका
मध्यभाग, कभी दिखाता था और कभी नहीं भी दिखाता था । ऊपर और नीचे
नमित और अनमित होनेसे उस राजकन्याकी मोतीकी माला चञ्चलायमान हो रही
थी। उस राजकुमारीके कपोलोंपर जो पत्र रचनायें, ( चन्दनादिकी ) थीं, वे गेंद
खेलनेके कारण उत्पन्न हुए पसीनेकी बूंदोंसे भींगती थीं, परन्तु, तुरन्त ही उस राजपुत्रीके
कानोंपर सजे हुए नूतन किसलय अपनी हवासे उन्हें सुखा भी देते थे । उस राज-
पुत्रीका एक हाथ ( कर किसलय ) उसके कुचोंपरसे खिसकते हुए वस्त्रको ( अञ्चलको )
सम्भालनेमें व्यस्त दीख रहा था। वह राजकन्या उठकर, खड़ी होकर, आँखें बन्द
कर तथा आंखें खोल कर, कभी ठहरकर, कभी चलकर अतिविचित्र प्रकारकी
कन्दुक क्रीड़ा कर रही थी । वह राजकुमारी कभी पृथिवीपर, कभी आकाशकी
ओर, कभी एक प्रकारसे और कभी-कभी अनेक प्रकारसे एक ही गेंदसे क्रीड़ा
कर रही थी । अर्थात् कभी वह एक गेंदकी अनेक गेंदोंके समान लोगोंको प्रतीति
कराती थी और कभी एक ही गेंदकी प्रतीति करा रही थी । अपनी प्रिय सखी चन्द्र-

षष्ठोच्छ्वासः ] बालत्रिबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३३१
चाभिवन्द्य देवीं मनसा मे सानुरागेणेव परिजनेनानुगम्यमाना, कुवल-
यशरमिव कुसुमशरस्य मय्यपाङ्गं समर्पयन्ती, सापदेशमसकृदावर्त्यमा-
नवदनचन्द्रमण्डलतया स्वहृदयमिव मत्समीपे प्रेरितं प्रतिनिवृत्तं न
वेत्यालोकयन्ती, सह सखीभिः कुमारीपुरमगमत् ।
( १२ ) अहं चानङ्गविह्वलः स्ववेश्म गत्वा कोशदासेन यत्नवदत्युदारं
स्नानभोजनादिकमनुभावितोऽस्मि । सायं चोपसृत्य चन्द्रसेना रहसि मां
प्रणिपत्य पत्युरंसमंसेन प्रणयपेशलमाघट्टयन्त्युपाविशत् । आचष्ट च हृष्टः
क्रीडासमाप्तौ । देवीं-भगवतीम् । मनसेत्यादि-मे मम सानुरागेणानुरक्तेन
मनसा हृदयेनेव परिजनेन तत्सखीवर्गेण अनुगम्यमानाः, यथा तस्याः परिज-
नोऽनुगच्छतिस्म तथा मे हृदयमपि तामन्वगच्छदिति भावः । कुसुमशरस्य
कामस्य कुवलयशरं कुवलयाख्यं बाणमिव अपाङ्गं कटाक्षमित्यर्थः मयि समर्प-
यन्ती प्रेरयन्ती । सापदेशं सब्याजम् । असकृद् वारंवारम् । आवर्त्येति-आव-
र्त्यमानं पुनः पुनः प्रतिनिवर्त्यमानं वदनमेव चन्द्रमण्डलं यस्यास्तस्या भाव-
स्तया । स्वहृदयेत्यादि-मत्समीपे प्रेरितं स्वहृदयं प्रतिनिवृत्तं न वेति पश्यन्ती-
वेत्युत्प्रेक्षा ।
( १२ ) अहं मित्रगुप्तः । अनङ्गविह्वलः-मदनाविष्टः । स्ववेश्म-निजगृहम् ।
यत्नवत् सयत्नम् अत्युदारम्-अत्युत्कृष्टम् । अनुभावितः-अनुभवविषयीकृतः ।
उपसृत्य-आगत्य । पत्युः कोशदासस्य । अंसं-स्कन्धदेशम् । अंसेन स्वस्कन्धेन ।
प्रणयपेशलं-प्रेममधुरं यथा तथा । आघट्टयन्ती स्पृशन्ती । भूयासं भविष्यामि ।
सेना तथा अन्योंके साथ इस तरीकेसे अनेक रीतिसे उस राजकुमारोने कन्दुक क्रीड़ाएँ
कीं और तदनन्तर देवीजीका स्तवन कर मेरे अनुराग युक्त अन्तःकरणके साथ एवं अपने
परिजन वर्गके सहित वहाँसे रवाना हुई । जाते हुए उस राजकुमारीने कामदेवके कमल-
बाणके समान अपने कटाक्षोंका विक्षेप मेरे ऊपर किया । किसी-किसी बहानेसे वह
अपने मुख चन्द्रमण्डलको बार-बार पीछे फेरती थी अर्थात् पीछे मुख करके वह देखती
जाती थी । उसका देखना मालूम पड़ता था कि उसने (कुमारीने) अपना हृदय मेरे
समीप भेज दिया हो । और इसीलिये वह बार-बार मुझे देख भी लेती थी कि वह
( मित्रगुप्त ) मुझे देख रहा है या चला गया । ऐसी चेष्टाएँ करती हुई वह राजपुत्री
सखियोंके साथ अन्तःपुरमें चली गयी ।
( १२ ) कामदेव पीडित मैं भी अपने स्थानपर जाकर उदार चित्तवाले कोशदासद्वारा
यत्नपूर्वक स्नान, भोजन आदि प्राप्त कर आराम करने लगा । सायंकालमें चन्द्रसेना भायी
२२ द० कु० उ०
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu