दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

२८८ | दशकुमारचरितम् । | [ उत्तरपीठिकायां
भक्तिमान्कृतकर्मा चेत्यमित्राभियुक्तमेन मभ्यसराम । अभूवं च भवत्पाद-
पङ्कजरजोनुग्राह्यः। स चेदानीं भवच्चरणप्रणामप्रायश्चित्तमनुतिष्ठतु सर्वदु-
श्चरितक्षालनमनार्यः सिंहघोषः' इत्यर्थपालः प्राञ्जलिः प्रणनाम । देवोऽपि
राजवाहनः 'बहुपराक्रान्तम् , बहूपयुक्ता च बुद्धिः, मुक्तबन्धस्ते श्वशुरः
पश्यतु माम्' इत्यभिधाय भूयः प्रमतिमेव पश्यन्प्रीतिस्मेरः 'प्रस्तूयतां
तावदात्मीयं चरितम्' इत्याज्ञापयत् ।
इति श्रीदण्डिनः कृतौ दशकुमारचरितेऽर्थपालचरितं नाम चतुर्थ उच्छ्वासः।
मागतवन्तः । भवत्पादेति-भवतस्तव पादपङ्कजस्य चरणकमलस्य रजसां
परागाणामनुग्राह्यो दयनीयः । अभूवमित्येनेनान्वयः । स चेदानीमित्यादि-
स चानार्यः दुष्टः सिंहघोषः इदानीं सर्वदुश्चरितानामखिलपापानां क्षालनं शोधकं
भवच्चरणयोः प्रणाम एव प्रायश्चित्तं अनुतिष्ठतु-करोतु । अधुना भवच्चरणयोः
शरणग्रहणमन्तरेण तस्य निष्कृतिर्नास्तीति भावः । बहुपराक्रान्तं त्वया महान्
पराक्रमः कृतः । बहूपयुक्ता बुद्धिः-बुद्धेर्बहूपयोगः कृतः, मुक्तबन्धः-बन्धनान्मु-
क्तस्ते श्वशुरः सिंहघोषः मां पश्यतु मम समीपमागच्छत्वित्यर्थः । भूयः पुनरपि ।
प्रमतिं-तदाख्यकुमारम् । प्रीतिस्मेरः-प्रीत्या स्नेहेन स्मेर ईषद्धसिताननः । प्रस्तू-
यतामारभ्यताम् ।
इति श्रीताराचरणभट्टाचार्यकृतायां वालबोधिनीसमाख्यायां दशकुमार-
चरितव्याख्यायाम्-अर्थपालचरितं नाम चतुर्थ उच्छ्वासः।
आपका भक्त कृतकार्य यहाँ आया । और शत्रुओंसे आक्रान्त होकर निज साहाय्यके लिये
हमें ले आया । यहाँ पर आपके चरणकमलोंके परागोंकी दया हुई । वह दुष्ट सिंहघोष इस
समय आपके चरणोंका प्रणामरूप प्रायश्चित्त विधानके अनुष्ठानसे अपने सभी दुराचरणोंको
प्रक्षालित करना चाहता है । ऐसा कह करके अर्थपालने बद्धाञ्जलि होकर प्रणाम किया ।
देव राजवाहनने भी कहा - 'आपने बड़ा पराक्रम दर्शाया । बुद्धिका बहुत उपयोग किया ।
आपका श्वशुर बन्धन रहित होकर मुझसे मिले । इतना कहकर पुनः प्रमति नामक
कुमार की ओर स्नेहसे स्मित होकर देखते हुए आज्ञा दी कि आप भी अपने चरितको
प्रारम्भ करें ।
इस प्रकारसे बालक्रीडा नामक हिन्दी टीका दशकुमारचरितके *
चतुर्थ उच्छ्वासकी समाप्त हुई ।

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF

पञ्चमोच्छ्वासः

(१) सोऽपि प्रणम्य विज्ञापयामास - 'देव देवस्यानवेषणाय दिक्षु
भ्रमन्नभ्रंकषस्यापि विन्ध्यपार्श्वरूढस्य वनस्पतेरधः, परिणतपतङ्गबालपल्ल-
वावतंसिते पश्चिमदिगङ्गनामुखे पल्वलाम्भस्युपस्पृश्योपास्य संध्याम्, तमः-
समीकृतेषु निम्नोन्नतेषु, गन्तुमक्षमः क्षमातले किसलयैरुपस्थाय शय्यां
शिशयिषमाणः, शिरसि कुर्वन्नञ्जलिम्, 'यास्मिन्वनस्पतौ वसति देवता
सैव मे शरणमस्तु शरारुचक्रचारभीषणायां सर्वगलश्यामशार्वरान्धकार-

(१) सम्प्रति प्रमतिनामा कुमारः स्वचरितं वर्णयति । सोऽपि प्रमतिरपि ।
अभ्रंकषस्य-गगनस्पर्शिनः? अत्युन्नतस्येति भावः । वनस्पतेर्वृक्षस्य । विन्ध्येति-
विन्ध्यस्य तदाख्यपर्वतस्य पार्श्वे पार्श्वभागे रूढस्य उत्पन्नस्य । परिणतेति-परि-
णतोऽस्तोन्मुखः पतङ्गः सूर्य एव बालपल्लवो नवकिसलयस्तेन अवतंसिते भूषिते ।
पश्चिमदिगेवाङ्गना कामिनी तस्या मुखे सायं समये इत्यर्थः । पल्वलाम्भसि-
क्षुद्रसरोजले । उपस्पृश्य-आचम्य । निम्नोन्नतेषु-उच्चावचस्थानेषु तमःसमी-
कृतेषु तमसान्धकारेण समीकृतेषु पूर्णीकृतेषु सत्सु । क्षमातले-भूतले । किस-
लयैः पल्लवैः । उपरचय्य-निर्माय । शिशयिषमाणः-शयितुमिच्छन् । अञ्जलिं
कुर्वन्-प्रणमन्नित्यर्थः । शरणं-रक्षित्री । शरारुचक्रेति-शरारुचक्रस्य हिंस्रपशु-
मण्डलस्य चारेण सञ्चरणेन भीषणा भयङ्करी तस्याम् । महाटवीविशेषणम् । पुनश्च
शार्वंगलेति-शर्वस्य शिवस्य गलः कण्ठस्तद्वत् श्यामो नीलः शर्वर्या अयमिति शार्वरो
रात्रिजनितः अन्धकारपूरस्तमःप्रवाहस्तेनाष्मातानि पूर्णानि गभीरगह्वराणि

(१) प्रमतिने प्रणाम करके विज्ञापित किया—'हे देव ! मैं आपको अन्वेषण करता
हुआ बादलोंको छूनेवाले विन्ध्यपर्वतके समीप एक अपुष्पवृक्षके नीचे जा पहुंचा । उस
समय अस्तोन्मुख सूर्य भगवान् नवीन किसलयके समान आकृतिसे पश्चिम दिशारूपी
कामिनीको भूषित कर रहे थे । (अर्थात् सायंकाल हो गया था।) वहाँ पहुँचकर मैंने
एक अल्प जलाशयमें आचमन आदि किया और सायं सन्ध्या भी की। इतनेमें अन्ध-
कारसे सभी ऊँचे और नीचे स्थान समान मालूम होने लगे । तब उस स्थानसे पृथ्वी-
तलपर अन्यत्र जाना असम्भव हो गया और मैंने वहीं पर पल्लवोंको एकत्र करके एक
शय्या रची तथा सोनेकी इच्छा करने लगा। सोनेके पूर्व मैं अपने दोनों हाथोंको शिर-
पर अञ्जलीरूपमें धरकर प्रार्थना की कि, 'जिस देवताका आवास इस वृक्षके ऊपर होवे
वही मेरी रक्षयित्री (रक्षिका) होवे । इस समय मैं यहाँ अकेला हूँ और यह महावन

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu