दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
१८८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
ममामुष्या वैरानूबन्धेन' इति तद् ब्रुवन्निव कर्णे एवैनामशिक्षयम्-' एव-
मेवं प्रतिपत्तव्यम्' इति । सा तु प्रतिपन्नार्थेव जीव चिरम् , प्रसीदन्तु ते
देवताः, देवोऽप्यङ्गराजः पौरुषप्रीतो मोचयतु त्वाम् , एतेऽपि भद्रमुखा-
स्तव दयन्ताम् , इति क्षणादपासरत् । आनीये चाहमारक्षिकनायकस्य
शासनाच्चारकम् ।
( ५५ ) अथोत्तरेद्युरागत्य दृष्टतरः सुभगमानी सुन्दरंमन्यः पितुरत्य-
यादचिराधिष्ठिताधिकारस्तारुण्यमदादनतिपक्वः कान्तको नाम नागरिकः
मानमिदमव्ययम् । मृत्युहस्तवर्त्तिनः यमहस्तगतस्य । अमुष्या रागमञ्जर्याः।
वैरानूबन्धेन-शत्रुताचरणेन । एनां शृगालिकाम् । प्रतिपत्तव्यम्-विधातव्यम्।
सा शृगालिका । प्रतिपन्नार्था गृहीतार्था यत्तेनोक्तं तत् सर्वं तया बुद्धमिति भङ्ग्या
प्रकाशयन्तीत्यर्थः । पौरुषप्रीतः तव पुरुषकारेण सन्तुष्टः । एते नगररक्षकाः।
दयन्तां कृपां कुर्वन्तु-रक्षन्तु इति यावत् । अपासरत् अपसृताऽभवत् । आनीये-
आनीतः । आरक्षिकनायकस्य नगरपालाध्यक्षस्य । शासनादादेशात् । चारकं
कारागृहम् ।
( ५५ ) उत्तरेद्युः परदिने । दृप्ततरः अतिगर्वितः । सुभगमानी-आत्मानं
सुभगं मन्यतेऽसौ । सुन्दरम्मन्यः सौन्दर्याभिमानी । पितुरत्ययात् पितृमरणात्।
अचिरेति-अचिरेण स्वल्पकालेन अधिष्ठितः प्राप्तः अधिकारो येन सः । तारुण्य-
( अपहारवर्मा ) तो, अधुना, यमराजके हाथोंमें पड़ा हूं ! अब मुझे रागमञ्जरीसे शत्रुताका
आचरण करनेसे क्या लाभ ?' ऐसा कहते हुए मैंने उस दासीके कानोंमें शिक्षा दी। कि-
'इस प्रकारसे उपाय करो।' वह शृगालिका सब बातोंको ग्रहण करके ( मुझे आशीर्वचन
देने लगी ) आप दीर्घायु हों ! आपपर देवतागण प्रसन्न हों । अंगराज नृपति भी आपके
पौरुषसे सन्तुष्ट होकर आपको छोड़ दें । ये भद्र पुरुषगण ( नगररक्षकगण ) आपपर दया
करें।' ऐसा कह करके वह एक क्षणमें ही चली गयी । मैं ( अपहारवर्मा ) नगरपालाध्यक्षकी
आज्ञासे कारागारमें लाया गया ।
( ५५ ) इसके अनन्तर दूसरे दिन, अत्यन्त गर्वित अपनेको सुभग माननेवाला
सौन्दर्याभिमानी कान्तक नामक काराध्यक्ष जो अपने पिताकी मृत्युके कारण थोड़े ही दिनोंते
उस स्थानपर आरूढ़ हुआ था । जिसे यौवनगर्वके हेतुसे युक्त अधिकारमें स्वायत्त
अधिकारकी परिपक्वतामयी जानकारी भी न थी । उसने तिरस्कार करके मुझसे
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
द्वितीयोच्छ्वासः ] | व्याख्याद्वयोपेतम् । | १६६
किंचिदिव भर्त्सयित्वा मां समभ्यधत्त-‘न चेद्धनमित्रस्याजिनरत्नं प्रति-
प्रयच्छसि, न चेद्वा नागरिकेभ्यश्चोरितानि प्रत्यर्पयसि, द्रक्ष्यसि पारम-
ष्टादशानां कारणानामन्ते च मृत्युमुखम्’ इति ।
( ५६ ) मया तु स्मयमानेनाभिहितम्-‘सौम्य, यद्यपि दद्यामाजन्मनो
मुषितं धनं न त्वर्थपतिदारापहारिणः शत्रोर्मे मित्रमुखस्य धनमित्रस्य च-
र्मरत्नप्रत्याशां पूरयेयम् । अदत्त्वैव तदयुतमपि यातनानामनुभवेयम् ।
इयं मे साधीयसी संधा’ इति । तेनैव क्रमेण वर्तमाने सान्त्वनतर्जनप्राये
प्रतिदिनमनुयोगव्यतिकरेऽनुगुणान्नपानलाभात्कतिपयैरेवाहोभिर्विरोपि-
तव्रणः प्रकृतिस्थोऽहमासम् ।

मदात् यौवनगर्वात्’ अनतिपक्वः-अपरिणतः । नागरिकः काराध्यक्षः । माम्-
अपहारवर्माणम् । समभ्यधत्त अकथयत् । प्रतिप्रयच्छसि-प्रत्यर्पयसि नागरिकेभ्यः
पुरवासिभ्यः । चोरितानि मुषितानि धनानि । कारणानां यातनानाम् । ‘कारणा तु
यातना तीव्रवेदने’त्यमरः । मृत्युमुखमित्यस्य द्रक्ष्यसीत्यनेनान्वयः ।
(५६) मया अपहारवर्मणेत्यर्थः । स्मयमानेन ईषद्धास्यं कुर्वता । आज-
न्मनः-जन्मन आरभ्य । मुषितं चोरितम् । मित्रमुखस्य कपटमित्रस्य । जन्मन
आरभ्यैतावत्कालं यन्मया चोरितं तत्सर्वं दातुं शक्नुयां किन्तु धनमित्रस्य चर्म-
रत्नप्राप्त्याशां न पूरयिष्यामीति भावः । तत्-चोरितधनम् । अयुतं दशसहस्रम् ।
साधीयसी दृढतरा । सन्धा प्रतिज्ञा । तेनैव क्रमेण-पूर्वोक्तप्रकारेण । वर्त्तमाने-
चलति सति । सान्त्वनतर्जनप्राये सान्त्वनभर्त्सनबहुले । अनुयोगव्यतिकरे प्रश्न-

(अपहारवर्मासे) कहा-‘यदि धनमित्रकी चर्मरत्नभस्त्रिका न दोगे ?········यदि
पुरवासियोंके चोरी किये द्रव्यको न लौटाओगे, तो अठारहो तरहकी कारागारकी यातनाओं-
के भोगनेके पश्चात् मृत्युके मुखमें प्राप्त होगे ।’
( ५६ ) मैंने (अपहारवर्माने ) मुस्कराते हुए कहा-‘हे सौम्य ! मैंने अपने जीवन-
भरमें जो कुछ चोरी करके प्राप्त किया है । वह सब तो, मैं दे दूँगा, परन्तु, अर्थपतिकी
स्त्रीको हरण करनेवाले अपने (मेरे) कपटी मित्र धनमित्रकी चर्मरत्न-भस्त्रिकासे प्राप्त
धनकी प्रत्याशाको पूरी न होने दूँगा। चाहे मुझे ऐसा करनेपर दश हजार कठिन वेदनाओं-
को क्यों न सहन करना पड़े। यह मेरी दृढ़ प्रतिज्ञा है।' इसी रीतिसे नित्य सान्त्वना और
तिरस्कारके प्रश्न विनिमय करते हुए, मेरे अनुकूल भोजनाच्छादन मिलनेसे कुछ दिनोंमें,
मेरे घाव, जो नगररक्षकोंसे युद्धमें हो गये थे, अच्छे हो गये मैं स्वस्थ हो गया ।

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
१६० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
( ५७ ) अथ कदाचिदच्युताम्बरपीतातपत्विषि क्षयिणि वासरे हृष्ट-
वर्णा शृगालिकोज्ज्वलेन वेषेणोपसृत्य दूरस्थानुचरा मामुपश्लिष्याऽब्रवीत्-
'आर्य, दिष्ट्या वर्धसे । फलिता तव सुनीतिः । यथा त्वयादिश्ये तथा
धनमित्रसेत्याऽब्रवम्-'आर्य, तवैवमापन्नः सुहृदित्युवाच-'अहमद्य वेश-
संसर्गसुलभात्पानदोषाद्वद्धः । त्वया पुनरविशङ्कमद्यैव राजा विज्ञापनीयः-
'देव, देवप्रसादादेव पुरापि तदजिनरत्नमर्थपतिमुषितमासादितम् ।
अथ तु भर्ता रागमञ्जर्याः कश्चिदक्षधूर्तः कलासु कवित्वेषु लोकवार्तासु
प्रकारे । अनुगुणेति-मदनुकूलभोज्यपेयप्राप्तेः । विरोपितव्रणः उपशान्तनागरिक-
प्रहारजनितक्षतः । प्रकृतिस्थः स्वस्थः ।
( ५७ ) अच्युतेति-अच्युतस्य कृष्णस्य यदम्बरं वसनं तद्वत् पीता पिङ्ग-
लवर्णा आतपस्य सूर्यालोकस्य त्विट् प्रभा यस्मिन् तस्मिन् । वासर इत्यस्य विशे-
षणम् । क्षयिणि क्षयं गच्छति । सायंकाले इत्यर्थः । हृष्टवर्णा प्रफुल्लाकृतिः।
उपसृत्यागत्य । दूरस्थानुचरा व्यवधानस्थितपरिजना । कारागारे सर्वेषां प्रवे-
शाभावात् । उपश्लिष्य समीपमागत्य । फलिता सिद्धा । आदिश्ये आदिष्टाऽभ-
वम् । एवम् अनेन प्रकारेण । आपन्नः विपन्नः । सुहन्मित्रम् । अपहारवर्मात
यावत् । इति वक्ष्यमाणम् । अहमपहारवर्मा । वेशसंसर्गसुलभात् वेशसंसर्गेण
गणिकासम्पर्केण सुलभात् सहजसाध्यात् । बद्धो धृतः नागरिकैरिति शेषः । त्वया
धनमित्रेण । अविशङ्कं निर्भयं यथा तथा पुरापि पूर्वमपि । आसादितं प्राप्तं मयेति
( ५७ ) स्वस्थ होनेके पश्चात् भगवान् कृष्णके पीले वस्त्रोंकी आभाके समान जिस
समय सूर्यकी प्रभा पीली पड़ गयी थी तथा जिस समय सूर्यकी गति कम हो रही थी।
ऐसे समय अर्थात् एक दिन सायंकालमें प्रफुल्लाकृतिवाली सुन्दर वेषको धारण किये हुए
शृगालिकाने मेरे समीप आ करके, जिस समय कारागारके रक्षितजन कुछ दूर पर थे,
कहा-'हे आर्य ! हर्षकी बात है। आपकी सुन्दर नीति सिद्ध हुई । जिस प्रकारसे आपने
मुझे समझाया था । उसी प्रकारसे मैने धनमित्रसे सब बातें समझा दीं। वे बातें इस
प्रकारसे हैं-'हे आर्य ! (धनमित्र !) आपके मित्र अपहारवर्माने आपत्तिमं फँसकर ये
बातें आपके पास कहीं है ।'-'मै (अपहारवर्मा ) आज वेश्याके संसर्गदोषसे सहजसाध्य
मद्यपानके अपराधसे बँध गया हूँ। आप निर्भयतापूर्वक राजासे जाकर आज ही कहें ।'-
'हे देव ! (अंगराज !) आपकी (स्वामीकी ही) कृपासे पूर्व-कालमें भी वह चर्मरत्न-
मञ्जिका जो अर्थपतिद्वारा चुरायी गयी थी मैंने प्राप्त की थी । अब फिर रागमञ्जरी नामकी
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

द्वितीयोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १६१
चातिवैचक्षण्यान्मया समसृज्यत । तत्संबन्धाच्च वस्त्राभरणप्रेषणादिना
तद्भार्यां प्रतिदिनमन्ववर्ते । तदसावशङ्किष्ट निकृष्टाशयः कितवः । तेन च
कुपितेन हृतं तच्चमंरत्नमाभरणसमुद्गकश्च तस्याः । स तु भूयः स्तेयाय
भ्रमन्नगृह्यत नागरिकपुरुषैः । आपन्नेन चामुनानुसृत्य रुदत्यै रागमञ्जरी-
परिचारिकायै पूर्वप्रणयानुवर्तिना तद्भाण्डनिधानोद्देशः कथितः । ममापि
चर्मरत्नमुपायोपक्रान्तो यदि प्रयच्छेदिह देवपादैः प्रसादः कार्यः' इति ।
शेषः। भर्त्ता पतिः। अक्षधूर्त्तः द्यूतनिपुणः। कलासु नृत्यगीतादिषु लोकवा-
र्तासु लोकव्यवहारेषु। अतिवैचक्षण्यात्-अतिचतुरतया । समसृज्यत सम्मि-
लितोऽभवत् । तत्सम्बन्धात् अक्षधूर्त्तसम्पर्कात् । तद्भार्यां अक्षधूर्त्तपत्नीम् । राग-
मञ्जरीमित्यर्थः । अन्ववर्त्ते सङ्गतोऽभवम् । अशङ्किष्ट जारत्वेन सन्दिग्धवान्।
निकृष्टाशयः नीचान्तःकरणः । कितवो धूर्त्तः । आभरणसमुद्गकः भूषण
संपुटकः । पेटिकेति यावत् । तस्याः रागमञ्जर्याः । स्तेयाय-चौर्यं कर्त्तम् । परि-
चारिकायै सेविकायै शृगालिकायै । पूर्वप्रणयानुवर्त्तिना पूर्वप्रणयमनुस्मृत्येत्यर्थः ।
तद्भाण्डेति-तस्या रागमञ्जर्याः यद्भाण्डं भूषणं तस्य निधानोद्देशः संरक्षणस्था-
नम् । उपायोपक्रान्तः-उपायेन केनचिदुपक्रान्तो वशीकृतः । इह अस्मिन् वि-
षये । देवपादैः राज्ञा इत्यर्थः । तथा-तेन प्रकारेण । निवेदितः विज्ञापितः ।
वेश्याका पति जो द्यूतनिपुण (जुआमें प्रवीण) है। नाचने-गानेकी कलामें, कवित्व-
शक्तिमें, लोकव्यवहारमें जो अतिप्रवीण है। उसने (अपनी उपर्युक्त) प्रवीणतासे ही
मुझे अपने सम्पर्कमें मिला लिया। अर्थात् मुझसे उसने मित्रता कर ली। उसके सखापन
के सम्बन्धसे मैं उसकी स्त्रीके पास रोज कपड़े, गहने आदि भेज देता था। इन उपहारोंके
भेजनेके कारण उसने अपने नीचाशयद्वारा मुझे अपनी (द्यूतनिपुणकी) पत्नीका (राग-
मञ्जरीका) उपपति (जार) समझनेका सन्देह कर लिया है। और इसपर उस अक्षधूर्त्त
(द्यूतनिपुण) ने कुपित हो करके उस चर्मरत्न-मल्लिकाको तथा रागमञ्जरीके आभूषणोंकी
पेटीको चुरा लिया । पुनः उसने चोरीकी अभिलाषासे इधर-उधर नगरमें फेरा
लगाया और इसी फेरा लगाते समय वह नगररक्षकोंके द्वारा पकड़ लिया गया।
उसका अनुसरण करती हुई तथा उसके पीछे रोती हुई रागमञ्जरीकी सेविका शृगाली
भी उसी समय वहाँ आयी । पूर्व प्रेमका संस्मरण करके उसके आभूषणोंकी पेटिका कहाँ
पर है वह स्थान उसने (अपहारवर्मोने) उससे कह दिया । मेरी चर्मरत्नमल्लिका येन-
केन प्रकारेण (किसी उपायसे) दे दे ऐसा उपाय कर देना आपकी (प्रभुकी) प्रसन्नतापर