दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF
१६४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

मनसिजेन विद्धः सन्दिग्धफलेन पत्रिणातिमुग्धः कथंकथमप्यपासरत् ।
सायं च राजकन्याङ्गुलीयकमुद्रितां वासताम्बूलपट्टांशुकयुगलभूषणावयव-
गर्भा च बङ्गेरिकां कयाचिद्बालिकया ग्राहयित्वा रागमञ्जर्या इति नीत्वा
कान्तकस्यागारमगमम् ।
( ६० ) अगाधे च रागसागरे मग्नो नावमिव मामुपलभ्य परमहृ-
ष्यत । अवस्थान्तराणि च राजदुहितुः सुदारुणानि व्यावर्णयन्त्या मया
स दुर्मतिः सुदूरमुद्माद्यत । तत्प्रार्थिता चाहं त्वत्प्रियाप्रहितमिति ममैव

चतुरमाचेष्टितं-चातुर्यं प्रदर्शितम् । आकृष्टधन्वना-सज्यकार्मुकेन । आकृष्टं धनुर्र्येनेति
विग्रहः । विद्धो भिन्नः । सन्दिग्धफलेन-विषलिप्तमुखेन । पत्रिणा बाणेन । अपा-
सरत् तत्स्थानान्निरगच्छत् । राजकन्येति-राजकन्याया अङ्गुलीयकेन मुद्रिकया
मुद्रितां कृतचिह्नाम् । राजकन्ययैव प्रेषितमिति सूचनार्थं मुद्रया चिह्नितमकरोदिति
भावः । वासेति-वासताम्बूलं कर्पूरादिना सुगन्धीकृतं ताम्बूलं पट्टांशुकयुगलं
क्षौमवस्त्रयुगं भूषणावयवाः अलंकारभेदाश्च गर्भेऽभ्यन्तरे यस्यास्ताम् । वङ्गे-
रिकां वेत्रपुटिकाम् । 'वङ्गेरी वेत्रपुटिके'ति वैजयन्ती । झांपीति प्रसिद्धाम । राग-
मञ्जर्या इति-पेटिकेयं रागमञ्जर्यर्थं नीयत इति कपटेन कथयित्वेत्यर्थः ।
( ६० ) अगाधे अतिगभीरे । राग एव सागरस्तस्मिन् । अनुरागसमुद्रे ।
नावं नौकाम् । उपलभ्य प्राप्य । परमत्यर्थमहृष्यत हृष्टोऽभवत् कान्तक इति
शेषः । अवस्थान्तराणि कामदशाविशेषाञ् । सुदारुणानि सोढुमशक्यानि । व्याव-
र्णयन्त्या विशेषेण कीर्त्तयन्त्या । स कान्तकः । सुदूरमत्यन्तम् । उद्माद्यत उन्म-

हो गया । मैंने ( श्रृगालिकाने ) भी इशारेसे चातुर्य प्रदर्शित कर दिया । ( कान्तकने
समझा कुमारी मेरे पर राग करके हंसी तथा मैंने उसे और पुष्ट कर दिया ) । उस मुग्ध
कान्तकको सज्जित धनुषसे युक्त कामदेवने विषलिप्त मुखवाले बाणोंसे ऐसा वेधा कि, वह
कान्तक किसी प्रकारसे वहांसे हटनेमें समर्थ हुआ । सायंकालमें मैं, राजपुत्री (अम्बालिका)
की अंगूठीकी मोहरके साथ एक बेंतकी पिटारीमें सुगन्धित पान, रेशमी साड़ी और चादर
( ओढ़नी ) तथा गहने रख करके एक बालिकाद्वारा उस पिटारीको कान्तकके गृह ले गयी ।
( ६० ) अति गम्भीर ( गहिरे ) अनुराग समुद्रमें निमग्न हुए उस कान्तकने मुझे नाव
के समान पा करके अत्यन्त हर्ष प्राप्त किया । राजकुमारी अम्बालिकाकी कामदेवकी अत्यन्त
पीड़िभावस्था मेरे द्वारा वर्णन किये जाने पर वह दुर्मति अत्यन्त उन्मत्त हो गया । जब
उस कान्तकने याचना की तब मैंने ( श्रृगालिकाने ) उसे यह बताया कि, आपकी वल्लभाने

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

मुखताम्बूलोच्छिष्टानुलेपनं निर्माल्यं मलिनांशुकं चान्येद्युरुपाहरम्। तदी-
यानि च राजकन्यार्थमित्युपादाय च्छन्नमेवापोढानि । इत्थं च संधुक्षित-
तमन्मथाग्निः स एवैकान्ते मयोपमन्त्रितोऽभूत्—‘आर्य, लक्षणान्येव
तवाविसंवादीनि । तथा हि मत्प्रातिवेश्यः कश्चित्कार्त्तिकः ‘कान्तक-
स्य हस्ते राज्यमिदं पतिष्यति, तादृशानि तस्य लक्षणानि’ इत्यादिक्षत् ।
( ६१ ) तदनुरूपमेव च त्वामियं राजकन्या कामयते । तदेकाप-
त्यंश्च राजा तया त्वां समागतमुपलभ्य कुपितोऽपि दुहितुर्मरणभयान्नो-

---

त्तीकृतः । तत्प्रार्थिता-तेन कान्तकेन याचिता। त्वत्प्रियेति-तव वल्लभया प्रेरित-
मित्युकत्वा। मुखताम्बूलं चर्वितवावशिष्टाम्बूलं, उच्छिष्टानुलेपनमुपभुक्तावशि-
ष्टाङ्गरागम्। निर्माल्यं भुक्तावशिष्टपुष्पम्। मलिनांशुकं परिहितवस्त्रम् । अन्येद्यु-
रपरदिवसे । उपाहरम् उपहृतवती तस्मै दत्तवतीत्यर्थः । तदीयानि कान्तकसम्ब-
न्धीनि राजकन्यार्थं राजकन्यायाः कृते नयामीति कथयित्वेत्यर्थः । छन्नमेव
गुप्तमेव । अपोढानि त्यक्तानि मयेति शेषः। इत्थमनेन प्रकारेण । संधुक्षितम-
न्मथाग्निः । प्रज्वलितमदनानकः । स कान्तकः । उपमन्त्रितः उपदिष्टः । लक्षणानि
हस्तपदादिचिह्नानि । अविसंवादीनि अविरुद्धानि शोभनानीति यावत् । प्राति-
वेश्यः-प्रतिवेशी । कार्त्तिकः सामुद्रिकः । आदिक्षत् अकथयत् ।
( ६१ ) तदनुरूपं कार्त्तिकोदेशानुकूलम् । तदेकापत्यः सा कन्यैव एक-
मद्वितीयमपत्यं यस्य सः । तथा राजकन्यया । समागतं सम्मिलितम् । उपलभ्य-
ज्ञात्वा। नोच्छेत्स्यति तव प्राणांश्च नाशयिष्यतीत्यर्थः । प्रत्युत वैपरीत्येन । अय-

---

यह चर्वित पान, उपभुक्त किया हुआ लेपन जो देह में लगाया जाता है कार्यमें उपभोग
किये हुए पुष्प और काम में लाये हुए कपड़े दिये हैं। जिन्हें मैं ही अपने पाससे ले गयी
थी। उस कान्तकके द्वारा प्रदत्त उपहार राजकन्याके लिये ला गुप्त रीतिसे छिपाकर फेंक
दिया । इस रीतिसे उसकी कामाग्नि प्रज्वलित करके उस कान्तकसे ही एकान्तमें एक दिन
मैंने उपदेश दिया । 'हे आर्य ! (राजकन्याके) पद-हस्त आदिके चिह्न आपके अनुकूल
हैं। क्योंकि, मेरे सन्निकटमें रहनेवाले एक सामुद्रिकने यह कहा था (आपके विषयमें)
कि 'यह राज्य कान्तकको मिलेगा, क्योंकि, उसको ऐसी रेखाएं पड़ी हैं।'
(६१) सामुद्रिकके कथनानुसार यह राजकन्या आपको चाहती है। राजाको एक
ही सन्तान है अत एव उसके साथ समागमकी वार्ता जानने पर भी यदि राजा
क्रोधित भी हुए तो आपको मारेंगे नहीं। क्योंकि, आपके मरणसे कन्यामरण हो