दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
२२६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
२२६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
तासि । सादृश्यं च स्वमनेन स्वयमेवाभिलिख्य त्वत्समाधिगाढत्वदर्श-
नाय प्रेषितम् । एष चेदर्थो निश्चितस्तस्यामुष्यातिमानुषप्राणसत्त्वप्रज्ञाप्र-
कर्षस्य न किञ्चिद्दुष्करं नाम । तमद्यैव दर्शयेयम् । संकेतो देयः' इति ।
( १४ ) तया तु किञ्चिदिव ध्यात्वा पुनरभिहितम्—'अम्ब, तव
नैतदिदानीं गोप्यतमम् । अतः कथयामि । मम तातस्य राज्ञा प्रहारवर्मणा
सह महती प्रीतिरासीत् । मातुश्च मे मानवत्याः प्रियवयस्या देवी प्रियंव-
दासीत् । ताभ्यां पुनरजातापत्याभ्यामेव कृतः समयोऽभून्—'आवयोः पुत्र-
वत्याः पुत्राय दुहितृमत्या दुहिता देया' इति । तातस्तु मां जातां प्रनष्टाप-
त्या प्रियंवदेति प्रार्थयमानाय विकटवर्मणे दैवादत्तवान् ।
मानुषमतिक्रान्तः अलौकिक इत्यर्थः । प्राणानां सत्त्वस्य पराक्रमस्य प्रज्ञाया
बुद्धेश्च प्रकर्ष उत्कर्षो यस्य तथाभूतस्य । दुष्करं असाध्यम् । संकेत: इङ्गितं ।
देयस्त्वयेति शेषः ।
( १४) तया राजपत्न्या । ध्यात्वा विचिन्त्य । तव या खलु मदर्थं दुष्करम-
प्येतत्कार्यं साधयितुं प्रवृत्ता तथाविधायाः सम्बन्धे । गोप्यतमं अतिशयेन गोप्य-
मिति मम तांतस्य-मत्पितुः । प्रियंवदा-प्रहारवर्ममहिषी, उपहारवर्मजननी च ।
ताभ्यां-मानवतीप्रियंवदाभ्याम् । अजातेति-न जातमुत्पन्नमपत्यं सन्ततिर्ययो-
स्ताभ्याम् मम जन्मतः प्रागेवेत्यर्थः । समयः शपथः प्रतिज्ञेति यावत् । आवयो-
र्द्वयोर्मध्ये । पुत्रवत्याः सञ्जातपुत्रायाः । दुहितृमत्या-कन्यकाजनन्या । प्रनष्टा-
पत्या-मृतपुत्रा । इति इतिहेतोः । प्रार्थयमानाय याचमानाय ।
दृढ़ है तो उस अलौकिक राजपुत्रसे, जो, बल बुद्धि और दक्षतामें निपुण है, कोई भी कार्य
असाध्य नहीं है । मैं आज ही उस राजपुत्रको ला सकती हूँ । आप संकेत तो दें ।'
(१४) वह रानी कल्पसुन्दरी कुछ देरतक ध्यानमग्ना होकर सोचने लगी और
फिर बोली—'हे अम्ब ! तुमसे अब मेरी कोई भी वार्ता गुप्त नहीं है । इससे ( कुछ
पूर्वकथा ) कहती हूँ । मेरे पिताकी प्रहारवर्मा नृपतिके साथ प्रगाढ़ मित्रता थी । मेरी
माताकी मित्रता देवी प्रियम्वदाके साथ थी । ( जो प्रियम्वदा प्रहारवर्माकी महिषी और
उपहारवर्मा की जननी थीं) उन दोनों मानवती और प्रियम्वदाको जिस समय कोई
सन्तान भी उत्पन्न न हुई थी उसी समय दोनों सखियोंने आपस में शपथ ले ली थी कि
हम दोनोंमें जिसे पुत्र हो तथा जिसे पुत्री हो उन दोनों भावी सन्तानों का विवाह परस्पर
होवे । परन्तु मेरे पिताने देवी प्रियम्वदाके पुत्रको अरण्यमें नष्ट हुआ जान कर के दैव-
योगसे विवाहकी प्रार्थना करनेवाले विकटवर्माके साथ मेरा विवाह कर दिया ।
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF
तृतीयोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २२७
( १५ ) अयं च निष्ठुरः पितृद्रोही नात्युपपन्नसंस्थानः कामोपचारे-
ष्वलन्धवैचक्षण्यः कलासु काव्यनाटकादिषु मन्दाभिनिवेशः शौर्यो-
न्मादी दुर्विकत्थनोऽनृतवादी चास्थानवर्षी । नातिरोचते मे एष भर्ता
विशेषतश्चैषु वासरेषु यदयमुद्याने मदन्तरङ्गभूतां पुष्करिकामप्युपान्तवर्ति-
नीमनादृत्य मयि बद्धसापत्न्यामत्सरा मनात्मज्ञाम आत्मनाटकीयां रमयन्तिकां
( १५) अयं विकटवर्मा । निष्ठुरः-निर्दयः । पितृद्रोही-पितुरनिष्टकारकः ।
पितृव्यस्य पितृतुल्यत्वात् अत्र पितृपदम् । नात्युपपन्नेति-नात्युपपन्नं अननुगुणं सं-
स्थानमवयवसंनिवेशो यस्यासौ । दुर्लक्षणयुक्तशरीरावयवः कुरूप इति यावत् ।
कामोपचारेषु मदनव्यापारेषु । अलब्धवैचक्षण्यः अप्राप्तनैपुण्यः । कलासु चतुः-
षष्टिप्रकारासु । मन्दाभिनिवेशः शिथिलाग्रहः । शौर्योन्मादो-बलदर्पोन्मत्तः । दुर्वि-
कत्थनः-दुष्टः आत्मश्लाघानिरतश्च । अनृतवादी-मिथ्याभाषणशीलः । अस्था-
नवर्षी-अयोग्यपात्रे दानशीलः । नातिरोचते प्रीतिकरो न भवति । मे-मह्यम्
रुच्यर्थप्रयोगे चतुर्थी । विशेषतश्च-इतोऽप्यधिकम् । एषु वासरेषु-साम्प्रतम् । यत्-
यस्मात् । अयं विकटवर्मा । मदन्तरङ्गभूताम् आत्मीयाम् । पुष्करिकां एतन्नामि-
काम् । उपान्तवर्त्तिनीं समीपस्थिताम् । अनादृत्य-अवज्ञाय । बद्धेति-बद्धः घृतः
सापत्न्यस्य शपत्नीत्वस्य मत्त्सरोऽसहनीयता यया ताम् । घृतसापत्न्यविद्वेषामित्यर्थः ।
अनात्मज्ञां-स्वयोग्यताज्ञानरहिताम् । आत्मनाटकीयां स्वकीयनर्त्तकीम् । रमय-
न्तिकेति नर्त्तक्या नाम । अपत्यनिर्विशेषं स्वसन्तानवत् । मत्संवर्द्धितायाः-मया
( १५ ) यह विकटवर्मा अत्यन्त निष्ठुर है, आपके साथ द्रोह करनेवाला है, इसके
शरीरकी बनावट भी अच्छी नहीं है। रति-लीलामें पटु नहीं है। चौंसठ प्रकारकी
कलाओंमें तथा काव्य-नाटकादिमें भी शिथिल है। वीरतामें मदोन्मत्त है। आत्मप्रशंसा
करनेवाला है। असत्यवादी है और अयोग्यों को दान देने वाला है। इस तरीकेका
दुर्विनीत पति मुझे नहीं अच्छा लगता है। विशेष करके आजकलके दिनोंमें यह मेरा
पति विकटवर्मा मेरी आत्मीया तथा सदा समीप रहनेवाली पुष्करिका का अनादर
करता है। तथा जो मेरी समृद्धि नहीं पसन्द करती ऐसी एवं जो मुझ से सौतपना
( सापत्न्यभाव ) रखती है ऐसी और जो अपने स्वरूप के ज्ञान को भी नहीं जानती ऐसी
रमयन्तिका नामक नर्त्तकीको चाहता है। जिस चम्पकलताको मैंने पुत्र के समान सींच
करके बनाया है उसी चम्पकलताके फूलों को अपने हाथों से चुन करके उस रमयन्तिका
नर्त्तकी का श्रृङ्गार करता है। मेरे द्वारा उपभोग करके त्यागी हुई क्रीड़ा-पर्वत में स्थित
मणियों की शय्यापर उस नर्त्तकी रमयन्तिकाके साथ रमण करता है। यह मेरा पति मूर्ख
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu