सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

१८० दशकुमारचरितम्। [ पूर्वपीठिकायां

१८० दशकुमारचरितम्। [ पूर्वपीठिकायां
पुरमगच्छन् । राजवाहनोऽपि यत्र हृदयवल्लभावलोकनसुखमलभत तदु-
द्यानं विरहविनोदाय पुष्पोद्भवसमन्वितो जगाम । तत्र चकोरलोचनाव-
चितपल्लवकुसुमनिकुरम्बं महीरुहसमूहं शरदिन्दुमुख्या मन्मथसमाराध-
नस्थानं च नतांगीपदपङ्क्तिचिह्नितं शीतलसैकततलं च सुदतीभुक्तमुक्तं
माधवीलतामण्डपान्तरपल्लवतल्पं च विलोकयंल्ललनातिलकवलोकन-
वेलाजनितशेषाणि स्मारंस्मारं मन्दमारुतकम्पितानि नवचूतपल्लवानि
मदनाग्निशिखा इव चकितो दर्शदर्शं मनोजकर्णेजपानामिव कोकिलकीर-
मधुकराणां कूजितानि श्रावंश्रावं मारविकारणैः क्वचिदप्यवस्थातुमंसहिष्णुः
परिवभ्राम ।
(२३) तस्मिन्नवसरे धरणीसुर एकः सूक्ष्मचित्रनिवसनः स्फुरन्मणि-
सा तथा। अवचितानि छिन्नानि पल्लवानां कुसुमानाञ्च निकुरम्बाणि समूहा यस्य
तम्। नताङ्ग्या अवन्तिसुन्दर्याः पदपङ्क्त्या चरणचिह्नेन चिह्नितम्। सुदत्या आदौ भु-
क्तमुपभुक्तं पश्चान्मुक्तं त्यक्तम्। माधवीलतामण्डपस्यान्तरे मध्ये यत्पल्लवतल्पं किस-
लयशय्या तत् । ललनातिलकस्य कामिनीभूषणभूताया अवन्तिसुन्दर्या विलोकन-
वेलायां दर्शनसमये जनित उत्पादितः शेषो येषां तथाभूतानिव वाक्यानीति शेषः।
मनोजस्य कामस्य कर्णेजपा मन्त्रिणः सहायास्तेषाम् । कमोद्दीपकानामित्यर्थः ।
(२३) धरणीसुरो ब्राह्मणः । सूक्ष्मं श्लक्ष्णं चित्रं नानावर्णं निवसनं वासो
राजपुत्रीके अन्तःपुरमें वापस आ गये। राजपुत्र राजवाहन वहांसे उठकर वियोगजनित
व्यथाके निवारणार्थ केलिवनके उस स्थानपर मनोरञ्जनार्थ चले गये जहाँपर राजकुमारीके
प्रथम-प्रथम दर्शन हुए थे और उन्हें आनन्द मिला था। पुष्पोद्भवभी उस समय उनके
साथ था। वहाँ चकोर के समान नयनोंवाली अपनी प्रियतमा अवन्तिसुन्दरी द्वारा इकट्ठे
किये हुए पुष्पों, पत्त्रों और वृक्षोंके समूहोंको देखकर उस चन्द्रवदना द्वारा कियां हुआ काम-
पूजनका स्थान देखा। फिर उस नतांगी कुमारीके पदचिह्नोंसे विभूषित वालुकामय प्रदेश
तथा उस सुन्दर दाँतवाली कुमारीके द्वारा उपभुक्त माधवी लतामण्डपके आभ्यन्तरिक स्थान
में पड़ी पत्त्रोंकी शय्याको देखा। तब प्रथम दर्शनपर उस सर्वश्रेष्ठ सुन्दरी द्वारा किये गये
हाव-भावोंको संस्मरण करके मन्द-मन्द बहनेवाली हवाके झोकोंसे काँपते हुए आम्रोंको
देखा। इन नवीन पेड़ोंके पत्तोंको कामाग्निकी ज्वाला जानकर तथा कामदेवके गुप्तचर कोयल
सुग्गे और भौंरोंकी ध्वनियोंको सुनता हुआ वह आश्चर्यान्वित होकर कामदेवकी व्यथासे
व्यथित होकर विह्वल हो गया और उस उपवनमें विश्राम करनेमें अशक्त होकर इतस्ततः
पर्यटन करने लगा ।
(२३) उसी अवसरपर महीन तथा रंगीन वस्त्रधारी एक विप्र वहाँ आ पहुंचा। उसके

पञ्चमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १०१
कुण्डलमण्डितो मुण्डितमस्तकमानवसमेतश्चतुरवेषमनोरमो यदृच्छया
समागतः समन्ततोऽभ्युल्लसत्तेजोमण्डलं राजवाहनमाशीर्वादपूर्वकं ददर्श ।
राजवाहनः सादरम् 'को भवान्, कस्यां विद्यायां निपुणः' इति तं पप्रच्छ । स
च 'विद्येश्वरनामधेयोऽहमैन्द्रजालिकविद्याकोविदो विविधदेशेषु राजमनो-
रञ्जनाय भ्रमन्नुज्जयिनीमद्यागतोऽस्मि' इति शशंस । पुनरपि राजवाहनं
सम्यगालोक्य 'अस्यां लीलावनाँ पाण्डुरतानिमित्तं किम्' इति साभि-
प्रायं विहस्यापृच्छत् । पुष्पोद्भवश्च निजकार्यकरणंतर्कयन्नेनमादरेण बभा-
षे—'ननु सतां सख्यस्याभाषणपूर्वतया चिरं रुचिरभाषणो भवानस्माकं
प्रियसख्यो जातः । सुहृदामकथ्यं च किमस्ति ? । केलीवनेऽस्मिन्वसन्तम-
होत्सवायागताया मालवेन्द्रसुताया राजनन्दनस्यास्य चाकस्मिकदर्शनेऽ-
न्योन्यानुरागातिरेकः समजायत । सततसंभोगसिद्धयुपायाभावेनासावीदृ-
शीमवस्थामनुभवति' इति । विद्येश्वरो लज्जाभिरामं राजकुमारमुखमभि-
यस्य सः । मुण्डितं मस्तकं यस्य तादृशेनापरेण मानवेन समेतो युक्तः । यदृच्छया
अकस्मात् । कोविदः पण्डितः । लीलाव नौ उद्यानभूमौ । पाण्डुरताया निःश्रोकताया
निमित्तं कारणं किम् 'विहारभूमौ तिष्ठन्नपि पाण्डुवदनं किमर्थं बिभर्षि' इति राज-
वाहनं प्रत्यैन्द्रजालिकस्य प्रश्नः । साभिप्रायं साभिनिवेशम् । सख्यस्य मित्रतायाः ।
आभाषणं पूर्वं यस्मिंस्तस्य भावस्तया । आभाषणमात्रेणैव सतां मैत्री भवतीति
भावः । चिरं दीर्घसमयं यावत् । सुहृदां मित्राणां सकाशे । अकथ्यं अप्रका-
श्यम् । अन्योन्यानुरागातिरेकः परस्परप्रमातिशयः । असौ राजवाहनः । लज्जया
कानोंमें मणिमय कुण्डल लटक रहे थे तथा एक और मनुष्य मुण्डन किये हुए उसके साथमें
था । देखनेसे ही वह पटु पुरुष ज्ञात होता था तथा उसकी वेश-भूषा भी भली थी । उसके
चेहरेसे उसका तेजःपुंज झलक रहा था । उसने राजवाहनके समीप आकर उसे आशीर्वाद
दिया । राजवाहनने भी बड़े विनीतभावसे उससे पूछा-आप कौन हैं तथा आप किस विद्याके
पण्डित हैं ? उत्तरमें उसने कहा-मेरा नाम विद्येश्वर है । मैं प्रसिद्ध ऐन्द्रजालिक हूँ । अनेक
देशोंके राजे महाराजोंका मनोविनोद कराता हुआ, आज ही आपकी नगरी उज्जयिनीमें
भ्रमण करता हुआ, आया हूँ । तत्पश्चात उसने राजवाहनको एक बार अच्छी रीतिसे देखा
तथा हँसते हुए पूछा-इन केलिवनोंमें आप पाण्डुवदन क्यों दीख रहे हैं ? पुष्पोद्भवने, उसके
द्वारा अपने काममें सहायता मिलनेकी कामनासे प्रेरित होकर बड़े आदर तथा आग्रहके साथ
कहा-हे प्रभो ! भद्र पुरुष पहले ही वार्ता शुरू करते हैं । अत एव आप हमारे मित्र हैं क्योंकि
आपने पूर्वसे ही मधुरालाप हमसे प्रारम्भ किया है । जब आप सुहृद् हैं तो फिर आपसे गोप-

१०२ दशकुमारचरितम् । [ पूर्वपीठिकायां
वीक्ष्य विरचितमन्दहासो व्याजहार—'देव, भवदनुचरे मयि तिष्ठति तव
कार्यमसाध्यं किमस्ति । अहमिन्द्रजालविद्यया मालवेन्द्रं मोहयन् पौरजन-
समक्षमेव तत्त नयापरिणयं रचयित्वा कन्यान्तःपुरप्रवेशं कारयिष्यामीति
वृत्तान्त एष राजकन्यकायै सखीमुखेन पूर्वमेव कथितव्यः' इति ।
संतुष्टमना महीपतिरनिमित्तं मित्रं प्रकटीकृतकृत्रिमक्रियापाटवं विप्रलम्भ-
कृत्रिमप्रेमसहजसौहार्दवेदिनं तं विद्येश्वरं सबहुमानं विससर्ज ।
( २४ ) अथ राजवाहनो विद्येश्वरस्य क्रियापाटवेन फलितमिव मनो-
रथं मन्यमानः पुष्पोद्भवेन सह स्वमन्दिरमुपेत्य सादरं बालचन्द्रिकामुखेन
निजवल्लभायै महीसुरक्रियमाणं संगमोपायं वेदयित्वा कौतुकाकृष्टहृदयः
अभिरामं मनोज्ञदर्शनम् । व्याजहार उवाच । अनिमित्तं निष्कारणम् । प्रकटीकृतं
प्रकाशीकृतं कृत्रिमक्रियायां इन्द्रजालकर्मणि पाटवं चातुर्यं येन तम् । विप्रलम्भः
प्रतारणं कृत्रिमप्रेम कपटानुरागः सहजसौहार्दं निष्कपटमित्रता—तानि वेत्तीति तं
सबहुमानं बहुसत्कारपूर्वकम् ।
( २४ ) क्रियापाटवेन कार्यकौशलेन । फलितमिव सिद्धप्रायम् । महीसुरेण
ब्राह्मणेन ऐन्द्रजालिकेनेत्यर्थः क्रियमाणमनुष्ठीयमानम् । वेदयित्वा ज्ञापयित्वा । क्षपां
नीय कोई बात नहीं रहनी चाहिये । अतः आप सुनें—एक दिन इस केलिवनमें मालवेशपुत्रा
राजकुमारी अवन्तिसुन्दरी आयी थी । वसन्तमहोत्सवके निमित्त वह आयी थी तथा मेरे ये
सखा राजवाहन भी दैववश उसी समय उपवनमें आ गये । परस्पर अवलोकन करते हुए इन
दोनोंमें प्रेम हो गया किन्तु आगे कोई उपाय नहीं दिखलायी पड़ता है जिससे ये दोनों दीर्घ
कालिक सुख-भोग प्राप्त कर सकें । इसी हेतु इनकी यह क्षीण दशा हो रही है । लज्जासे
मनोज्ञ राजकुमारके मुखको देखकर मन्द-मन्द मुसकानसे विद्येश्वरने कहा—हे देव ! आपका
अनुचर मैं उपस्थित हूँ फिर आपको किस बातकी चिन्ता । संसारमें क्या असाध्य है—
कुछ भी नहीं । आप किसी सखी द्वारा उस राजपुत्रीके समीप यह कहलादें कि-मैं इन्द्र-
जाल विद्या द्वारा मालवेश मानसारको मोहित करके समस्त पुरवासियोंके समक्ष तुम्हारे
साथ विवाह करके तुम्हारे मन्दिरमें प्रविष्ट होऊंगा । ऐन्द्रजालिककी बातोंपर प्रसन्न होकर
राजवाहनने उस निष्कारण मित्र तथा कृत्रिम क्रिया-कुशलज्ञ, विप्रलम्भ कृत्रिम प्रेम तथा
सहज सौहार्द आदि क्रियाओंको जाननेवाले उस विप्रको सम्मानके साथ विदा किया ।
( २४ ) तदनन्तर विद्येश्वरकी कला-कुशलतासे मानो राजवाहनकी मनोकामना पूर्ण हो
गयी ऐसा सोचकर राजवाहन अपने घर पुष्पोद्भवके साथ-साथ लौटा तथा वहाँपर बाल-
चन्द्रिकाको बुलवाया और उस विप्रद्वारा उपदेशित वे सब युक्तियाँ बता दीं । फिर उत्सुकतापूर्ण

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
पञ्चमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १०३
'कथमिमां क्षपां क्षपयामि' इत्यतिष्ठत्। परेद्युः प्रभाते विद्येश्वरो रसभा-
वरीतिगतिचतुरस्तादृशेन महता निजपरिजनेन सह राजभवनद्वारान्तिक-
मुपेत्य दौवारिकनिवेदितनिजवृत्तान्तः सहसोपगम्य सप्रणामम् 'ऐन्द्रजा-
लिकः समागतः' इति द्वाःस्थैर्विज्ञापितेन तद्दर्शनकुतूहलाविष्टेन समुत्सुका-
वरोधसहितेन मालवेन्द्रेण समाहूयमानो विद्येश्वरः कक्षान्तरं प्रविश्य स-
विनयामाशिषं दत्त्वा तदनुज्ञातः परिजनताड्यमानेषु वाद्येषु नदत्सु, गाय-
कीषु मदकलकोकिलामञ्जुलध्वनिषु, समधिकरागरञ्जितसामाजिकमनो-
वृत्तिषु पिच्छिकाभ्रमणेपु, सपरिवारं परिवृत्तं भ्रामयन्मुकुलितनयनः क्षण-
मतिष्ठत्। तदनु विषमं विषमुल्यणं वमन्तः फणालङ्करणा रत्नराजि-
रात्रिम् । क्षपयामि यापयामि । रसाः शृङ्गारादयः, भावोऽभिप्रायादयः, रीतिगतयः
इन्द्रजालक्रियाः तत्र चतुरः । तादृशेन तत्तद्गुणवता । दौवारिकैः द्वारपालैर्निवेदि-
तः प्रकाशितो निजवृत्तान्तः स्वपरिचयो येन सः । समुत्सुकः द्रष्टुमुत्कण्ठितोऽवरोधो
राजस्त्रियस्तेन । मालवेन्द्रेण मानसारण । नदत्सु ध्वनत्सु । मदकलानां मदमत्तानां
कोकिलानासिव मञ्जुलो मनोहरु ध्वनिर्यासां तासु । गायकीविशेषणमेतत् । स-
मधिकेनातिशयितेन रागेणानुरागेण रञ्जिता आकृष्टा सामाजिकानां सभ्यानां मनो-
वृत्तियेंन तेषु । पिच्छिकाभ्रमणेध्वित्यस्य विशेषणम्, पिच्छिका ऐन्द्रजालिकानामुप क-
रणभूताः मयूरपिच्छगुच्छाः । ऐन्द्रजालिकाः पिच्छिकां भ्रामयित्वा जनान् मोहय-
न्तीति प्रसिद्धम् । परिवृत्तं मण्डलाकारम् । मुकुलितनयनो मुद्रितलोचनः । उल्बणं
तीव्रम् । वमन्तः उद्गिरन्तः । फणा फटा अलंकरणं भूषणं येषां ते । रत्नराजिभिः
हृदयोंसे विचार करते हुए उन दोनोंने वह रात व्यतीत की। दूसरे दिन प्रभातकालमें रस-
भाव-रीति-व्यवहार में कुशल वह विप्र विद्येश्वर अपने अनेकों परिजनोंके साथ राजभवनके
द्वारपर आ पहुँचा। द्वारपालके द्वारा अपने आगमनकी सूचना उसने महाराजके समीप भेजी ।
द्वारपालने जाकर राजासे प्रणाम करके कहा-हे देव ! दरवाजेपर एक ऐन्द्रजालिक अपने चतुर
पात्रोंके साथ आया है और जादूके खेल दिखलाना चाहता है। राजा मानसार तथा रानियों ने
बड़ी कुतूहलताके साथ उसे बुलवाया। वह राजाके समीप गया तथा दूसरे कक्षको लांघकर
उसने राजा मानसारको आशीर्वाद दिया । उसी समय विद्येश्वरकी आज्ञासे उसके दक्ष
पात्र कई प्रकारके बाजे बजाने लगे और गानेवाली मत्तवाले सुरीले कोकिल कण्ठसे चुटीले
गीत गाने लगीं । विद्येश्वर स्वयं मोरपंखों के मूर्च्छलको मन्त्र पढ़-पढ़कर घुमाने लगा
जिससे दर्शकोंकी चित्तवृत्तियाँ उसकी ओर अनुरञ्जित हो जावें । वह आँखे बन्दकर मौन
होकर घड़ी भर बैठ गया तथा उसके साथी उसकी परिक्रमा करने लगे। तत्र भोड़के समक्ष
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu