दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

१२२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
( १६ ) तस्मिन्नेव क्षणान्तरे 'हतो हतश्चण्डवर्मा सिंहवर्मदुहितुरम्बा-
लिकायाः पाणिसर्शरागप्रसारिते बाहुदण्ड एव बलवदवलम्ब्य सरभस-
माकृष्य केनापि दुष्करकर्मणा तस्करेण नखप्रहारेण राजमन्दिरोद्देशं च
शवशतमयमापादयन्नचकितगतिरसौ विहरति' इति वाचः समभवन् ।
श्रुत्वा चैतत्तमेव मत्तहस्तिनमुदस्ताधोरणो राजपुत्रोऽधिरुह्य रंहसोत्तमेन
राजभवनमभ्यवर्तत ।
( २० ) स्तम्बेरमर्याावधूतपदातिदत्तवर्त्मा च प्रविश्य वेश्माभ्यन्तर-
( १९ ) पाणिस्र्शेति- पाणिस्र्शे करग्रहणे विवाहे इति यावत् , यो रागो-
ऽनुरागस्तेन प्रसारिते विस्तारिते । बाहुदण्डे भुजदण्डे । वलवद् दृढम् । अवल-
म्ब्य गृहीत्वा । सरभसं सवेगम् । तस्करेणेति हत इति क्रियायाः कर्त्तरि तृतीया ।
नखप्रहारेण छुरिकाघातेन । करणे तृतीया । राजमन्दिरोद्देशं नृपगृहप्रदेशम् ।
आपादयन् कुर्वन् । अचकितगतिः अन्नस्तगमनः । असौ तस्करः । इति वाचः
एवम्भूताः गिरः । समभवन् उद्भूताः । तमेव चण्डवर्माधिष्ठितम् । उदस्तो दूरी-
कृत आधोरणो हस्तिपको येन सः । राजपुत्र इत्यस्य विशेषणम् । रंहसा वेगेन ।
उत्तमेन अतिशयितेन । अभ्यवर्त्तत प्राचलत् ।
( २० ) स्तम्बेरमेति - स्तम्बेरमस्य हस्तिनो रयेण वेगेन अवधूता दूरीकृता
ये पदातयः पत्तयस्तैर्दत्तं वर्त्म मार्गो यस्यासौ । हस्तिपदपेषणभयात्पदातयो मार्गं
परिहृत्य दूरंगता इति भावः । अदभ्रेति-अदभ्रो बहुलो योऽभ्रनिर्घोषो मेघगर्जितं
( १९ ) इसके कुछ ही क्षण पश्चात् यह कोलाहल मचा कि चण्डवर्मा मार डाला
गया । जिस समय उसने सिंहवर्माकी पुत्री अम्वालिकाके पाणिग्रहणके लिए अपना
प्रेमपूर्ण हाथ पसारा, उसी समय किसीने बलात् उसका हाथ पकड़कर उसे खींच लिया
तथा यमपुरको भेज दिया । उस एकाकी किन्तु साहसी वीरपुंगवने अपने नखोंके
प्रहारोंसे राजप्रासादके द्वारपर सैकड़ों राजपुरुषोंको मार डाला और उनके शवोंकी राशियाँ
एकत्र कर दीं तथा अभी वह निर्भीक भावसे वहीं विचरण कर रहा है । यह शोर सुनते
ही राजवाहनने उस मतवाले हाथी के महावतको हटा दिया तथा स्वयं हाथीको हाँकता
प्रबल वेगसे राजमहलकी ओर चल पड़ा ।
( २० ) वेगसे हाथीके जानेके कारण सभी लोग मार्गमें एक ओर होकर रास्ता छोड़
रहे थे अतः वह अतिशीघ्र राजद्वार पर जा पहुँचा । वहाँ पहुँचते ही उसने मेघके समान
गम्भीर गर्जन किया और भवनके भीतर जाकर कहा-'वह कौन महापुरुष है जिसने
मानवी शक्तिके परे इतना बड़ा काम क्षणमात्रमें कर दिया है । वह शीघ्र दर्शन दे और मेरे

प्रथमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १२३
मदभ्राभ्रनिर्घोषगम्भीरेण स्वरेणाभ्यधात्—'कः स महापुरुषो येनैतन्मा-
नुषमात्रदुष्करं महत्कर्मानुष्ठितम् । आगच्छतु मया सहेमं मत्तहस्तिन-
मारोहतु । अभयं मदुपकण्ठवर्तिनो देवदानवैरपि विगृह्णानस्य' इति ।
(२१) निशम्यैवं स पुमानुपोढहर्षो निर्गत्य कृताञ्जलिराक्रम्य संज्ञा-
संकुचितं कुञ्जरगात्रमसक्तमभ्यरुक्षन् । आरोहन्तमेवैनं निर्वर्ण्य हर्षोत्फु-
ल्लदृष्टिः 'अये, प्रियसखोऽयमपहारवर्मैव' इति पश्चान्निषीदतोऽस्य बाहु-
दण्डयुगलमुभयभुजमूलप्रवेशितमग्रेऽवलम्ब्य स्वमङ्गममालिङ्गयामास ।
स्वयं च पृष्ठतो वलिताभ्यां भुजाभ्यां पर्यवेष्टयत् ।
तद्वद् गम्भीरेण । अभ्यधात् अकथयत् । मानुषमात्रेण साधारणमानवेन दुष्करं
कर्तुमशक्यम् । महत्कर्म चण्डवर्ममारणरूपम् । अनुष्ठितं कृतम् । मदुपकण्ठवर्त्तिनः
मत्समीपस्थितस्य । विगृह्णानस्य विरोधं कुर्वतः ।
(२१) निशम्य श्रुत्वा । उपोढः प्राप्तो हर्षो येन सः । आक्रम्य पादविक्षेपे-
णागत्य । संज्ञया सङ्केतेन सङ्कुचितं खर्वीकृतम् । कुञ्जरगात्रं हस्तिशरीरम् । अस-
क्तमलग्नं यथा तथा । हस्तिनमस्पृष्ट्वेत्यर्थः । निर्वर्ण्य दृष्ट्वा । हर्षोत्फुल्लदृष्टिः प्रीतिवि-
कसितनयनः । अये विस्मयसूचकमव्ययमेतत् । प्रियसखः प्रियमित्रम् । निषीदतः
उपविष्टस्य । अस्य अपहारवर्मणः । उभयभुजमूले स्वस्योभयकक्षे । प्रवेशितं विन्य-
स्तम् । अग्रे अग्रभागे । अवलम्ब्य गृहीत्वा । स्वं स्वकीयं राजवाहनस्येत्यर्थः । अङ्गं
शरीरम् । आलिङ्गयामास तेनापहारवर्मणेति शेषः । पृष्ठतः पृष्ठभागे । वलिताभ्यां
वक्रीकृताभ्याम् । पर्यवेष्टयत् समालिङ्ग अपहारवर्माणमिति शेषः । अभिमुखं
स्थितयोरेव द्वयोरालिङ्गनं स्वाभाविकं भवति अत्र तु गजपृष्ठमधिरूढयोस्तयोस्तद्-
सम्भ्रमतः प्रातिलोम्येन कथंचिदङ्गसम्मेलनं जातमिति निष्कर्षः ।
साथ इस मतवाले हाथीपर सवार होवे । देवगणों और राक्षसोंसे भी शत्रुता करनेवाला
वह महापुरुष मेरे पास आवे—मैं उसे अभयदान दे रहा हूँ ।'
(२१) उपर्युक्त वाणी श्रवण कर उस महापुरुषको परमानन्द प्राप्त हुआ और वह हाथ
जोड़कर राजवाहनके सामने आकर उपस्थित हो गया । पुनः राजवाहनके संकेतसे वह
हाथीपर जा बैठा । परन्तु, हाथीपर उसने ऐसी रीतिसे बैठना चाहा जिसमें राजवाहनकी
देहसे उसकी देहका सस्पर्श न हो । परन्तु, हाथीपर चढ़नेके पश्चात् राजवाहनने भली-भांति
निरीक्षण करके उस व्यक्तिको आकृतिसे पहचान लिया और झट अपने बाहुपाशमें उसे
आलिंगन करते हुए कहा—'अरे, तुम तो मेरे परम मित्र अपहारवर्मा हो !' ऐसा कहकर
६ द० कृ० उ०