दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
४५२ | दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
[Page Header]
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
४५२ | दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
न्द्रोपधिकृतामेव सन्दिश्य, उत्तरेद्युः प्रत्यूषस्येव पूर्वसंकेतितपौरामात्यसा-
मान्तवृद्धैः सहाभ्येत्य भगवतीमर्चयित्वा सर्वजनप्रत्यक्षं परीक्षितकुक्षिवै-
जन्यं तद्भवनं विधाय दत्तदृष्टिः सह जनेन स्थित्वा, पटीयांसं पटह-
शब्दमकारयत् । अणुतररन्ध्रप्रविष्टेन तेन नादेनाहं दत्तसंज्ञः शिरसै-
वोत्क्षिप्य सप्रतिमं लोहपादपीठमंसलपुरुषप्रयत्नदुश्चलमुभयकरविधृत-
मेकपार्श्वमेकतो निवेश्य निरगमम् । निरगमयं च कुमारम् । अथ यथा-
पूर्वमर्चयित्वा दुर्गामुद्घाटितकपाटः प्रत्यक्षीभूय प्रत्ययहृष्टदृष्टीः स्पष्टरोमा-
ञ्चमुद्यताञ्जलिरूढविस्मयं च प्रणिपतन्तीः प्रकृतीरभ्यधाम्—'इत्थं देवी
विन्ध्यवासिनी मन्मुखेन युष्मानाडुापयति—मया सकृपया शार्दूलरूपेण
तिरस्कृत्याद्य वो दत्तमनेमद्यप्रभृति मत्पुत्रतया मन्दमातृपक्ष इति परि-
गृह्णन्तु भवन्तः ।
चण्डवर्मणे चेत्यस्य सन्दिश्येत्यनेन सम्बन्धः । अवस्थां प्रचण्डवर्ममरणघटनाम् ।
अश्मकेन्द्रस्य वसन्तभानोरुपधिना छलेन कृतां जनितामिति अवस्थाया विशेषणम्
प्रत्यूषसि प्रभाते परीक्षितं सम्यग् दृष्टं कुक्षेः अभ्यन्तरस्य वैजन्यं विजनता
जनशून्यत्वं यस्य तत् । भवनस्य विशेषणम् । पटीयांसं महान्तम् । दत्तसंज्ञः
दत्तसंकेतः । सप्रतिमं देवीमूर्तिसहि [म् । अंसलस्य बलवतः पुरुषस्य प्रयत्नेनाया-
सेन दुश्चलं चालयितुमशक्यम् । लोहपादपीठविशेषणम् । उभयकरविधृतमिति
एकपार्श्वस्य विशेषणम् । एकपार्श्वञ्च लोहपादपीठस्येति ज्ञेयम् । एकतः बिलस्यैक-
पार्श्वे । निरगमयं निष्कासितवान् । प्रत्यक्षीभूय सर्वजनसमक्षं निर्गत्य । प्रत्ययेन
विश्वासेन हृष्टा सन्तुष्टा दृष्टिर्यासां ताः । रूढः सञ्जातो विस्मयो यस्मिंस्तद् यथा
तथा । स्पष्टरोमाञ्चमित्यादि त्रयं क्रियाविशेषणम् । प्रकृतयः प्रजाः । तिरस्कृत्य
संछाद्य सङ्गोप्य वा । वः युष्मभ्यम् । एनं कुमारम् । मन्दो दुर्भाग्यो मातृपक्षो यस्य
तथाभूतः । परिगृह्णन्तु-स्वीकुर्वन्तु ।
बूढ़े सचिवों एवं सामन्तों के साथ हम गये और मन्दिर में पूजन करके सफाई दी कि
चण्डवर्मा और प्रचण्डवर्मा की मृत्यु में हमारा हाथ नहीं था । वहीं सबके साथ बैठकर बड़ा
सा नगाड़ा बजाया । सूक्ष्म सूक्ष्म छेदों से पहुँचे उस पटहशब्द से हमें संकेत हो गया
और मूर्तिसहित लौहपीठ को जो किसी हृष्ट पुष्ट शरीरधारी से भी नहीं उठ सकता था
हमने दोनों हाथों से उठाकर कन्धे पर रख लिया और कुमारको साथ लेकर निकल पड़े ।
तदनन्तर हमने नित्य की भांति दुर्गादेवी का यथोचित पूजन किया और किवाड़ खोले ।
उस समय विश्वास के कारण मुदित दृष्टि वाली एवं रोमांचयुक्त हाथ जोड़े हुए तथा विस्मित
[Page Footer]
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF
अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४५३
( ३५ ) अपि च दुर्घटकूटकोटिघटनापाटवप्रकटशाठ्यनिष्ठुराश्मक-
घटघट्टनात्मानं मां मन्यध्वमस्य रक्षितारम् । रक्षानिर्वेशश्वास्य स्वसेयं
सुभ्रूरभ्यनुज्ञाता सह्यमार्यया' इति । श्रुत्वैतत् 'अहो भाग्यवान्भोजवंशः,
यस्य त्वमार्यादत्तो नाथः' इत्यप्रीयन्त प्रकृतयः । सा तु वाचामगोचरां
हर्षावस्थामस्पृशन्मे श्वश्रूः । तदहरेव च यथावद्ग्राहयन्मञ्जुवादिनीपा-
णिपल्लवम् । प्रपन्नायां च यामिन्यां सम्यगेव बिलं प्रत्यपूरयम् । अलब्ध-
( ३५ ) दुर्घटेति—दुर्घटाया दुःसाध्यायाः कूटकोटेः कपटसमूहस्य पाटवेन
नैपुण्येन प्रकटं व्यक्तं शाठ्यं धूर्त्तत्वं यस्य तथाभूतो निष्ठुरो निर्दयो योऽश्मको
वसन्तभानुः स एव घटस्तस्य घट्टनं स्फोटनं तदेव आत्मा यस्य तम् । अश्मके-
न्द्रस्य कपटचेष्टितं मयैवावगतमिति भावः । अस्य बालकस्य । रक्षानिर्वेशः रक्ष-
णपारिश्रमिकम् । स्वसा भगिनी । अभ्यनुज्ञाता दातुं स्वीकृता । आर्यया देव्या ।
वाचामगोचराम् अनिर्वाच्याम् । अस्पृशत् प्राप्तवती । तदहरेव तस्मिन्नेव दिने ।
यथावत् यथाविधि । प्रपन्नायाम् उपस्थितायाम् । अलब्धेति-न लब्धं दृष्टं
रन्ध्रं छिद्रं दोषा येन सः । नष्टस्य अदर्शनं गतस्य मुष्टौ करमध्ये चिन्ता नष्टानि
वस्तूनि करे एव पश्यामीत्यादिकथनः प्रकाशनेः । अभ्युपायेति अन्योपायनिर्व-
र्त्तितैः । उपायान्तरेण नष्टमाविष्कृत्य स्वमुष्टावेव पश्यामीति ख्यापयतीति भावः ।
भाव से दुर्गादेवी को प्रणाम करती हुई प्रजा से हमने कहा—'भगवती विन्ध्यवासिनी
दुर्गादेवी ने हमारे द्वारा आप लोगों को आदेश दिया है कि मैंने दया करके व्याघ्ररूप
धारण कर कुमार की रक्षा की है, आज मैं इसे आप लोगों के हाथों में समर्पित करती हूँ।
अब आज से आप लोग इसे मेरा पुत्र समझें।' ततः हमने पुनः कहा—
( ३५ ) इन समस्त दुर्घट छलों की योजनाओं के नैपुण्य से जिसकी शठता प्रकट
हो चुकी है तथा इस निर्दय वसन्तभानु के कल्पित विचारों को नष्ट करने वाले एवं इस
कुमार के रक्षक हम हैं। हमारे पौरुष के उपहारस्वरूप महादेवी वसुन्धरा ने इसकी
बहिन को हमें दे दिया है। यह श्रवण कर सब लोग परमानन्दित हो गये और बोले—
'यह भोजकुल धन्य है जिसके अधिपति आप हैं। आप को स्वयं भगवती ने हम सबके
रक्षार्थ भेजा है। हमारी सास भी अकथनीय हर्ष में डूब गयीं। उन्हों ने उसी दिन हमारे
साथ अपनी पुत्री मंजुवादिनी का परिणय कर दिया। जब रात्रि हुई तब मैने उस सुरंग
को भली भाँति बन्द कर दिया। जनसाधारण हमारे इस छद्म व्यवहार को न जान सके ।
उन्हें इस बात पर अति आश्चर्य हुआ कि उस मन्दिर में खाने-पीने का कुछ साधन न
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu