दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
४१६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF
४१६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
र्थदर्शनेष्वसामर्थ्यात् । अतो विहाय बाह्यविद्यास्वभिषङ्गमगमय
दण्डनीतिं कुलविद्यां तदर्थानुष्ठानेन चावर्जितशक्तिसिद्धिरस्खलितशासनः
शाधि चिरमुदधिमेखलामुर्वीम्' इति ।
( ६ ) एतदाकर्ण्य 'स्थान एव गुरुभिरनुशिष्टम् । तथा क्रियते' इत्य-
न्तःपुरमविशत् । तां च वार्तां पार्थिवेन प्रसङ्गेनोदीरितामुपनिशम्य समी-
पोपविष्टश्चित्तानुवृत्तिकुशलः प्रसादवित्तो गीतनृत्यवाद्यादिष्वबाह्यो बाह्यना-
रीपरायणः पटुरयन्त्रितमुखो बहुभङ्गिविशारदः परर्मान्वेषणपरः परिहा-
सयिता परिवादरुचिः पैशुन्यपण्डितः सचिवमण्डलादप्युत्कोचहारी सकल-
हतोः । जन्तुर्जीवः । अर्थदर्शनेषु विषयज्ञानेषु । बाह्यविद्यासु नीतिविद्येतरविद्यासु ।
अभिषङ्गमासक्तिम् । आगमय प्रापय । आवर्जिता प्राप्ता शक्तिः सामर्थ्यं सिद्धिः
कार्यसिद्धिश्च येन सः । अस्खलितशासनः अप्रतिहताज्ञः । शाधि पालयेत्यर्थः ।
अनुशासनाथंकशासधातोलोंटि मध्यमपुरुषैकवचने रूपम् । उदधिः समुद्रो मेखला
रशना यस्यास्तां ससागरामित्यर्थः । उर्वी पृथिवीम् ।
( ६ ) स्थाने युक्तम् । प्रसादवित्तः राज्ञः प्रसादेन वित्तः प्रसिद्धः अथवा प्रसाद
एव वित्तं धनं यस्य सः, राजप्रसादोपजीवीत्यर्थः । अबाह्यः बहिर्भूतो न; सर्वक-
ळकदॆशज्ञ इत्यर्थः । बाह्यनारीपरायणो वेश्यासक्तः । अयन्त्रितमुखः । असंयतमुखः-
वाच्यावाच्यज्ञानहीनो बहुभाषी वा बहुभङ्गिविशारदः वक्रोक्तिचतुरः । परस्य मर्मा-
न्वेषणे गोप्यविषयानुसन्धाने परतत्परः, परच्छिद्रान्वेषणपरायणो वा। परिवादरुचिः
परनिन्दारसिकः । पैशुन्यं खलता तत्र पण्डितः । सचिवमण्डलात् मन्त्रिसमूहादपि
धर्मशास्त्रज्ञान बिना नहीं हो सकता, अतः आप बाहरकी सभी विद्याओंकी ओरसे
चित्त हटाकर अपने वंशकी विद्याओं तथा दण्डनीतकी ओर चित्त लगावें
और उसे सीखनेका प्रयास करें । यदि आप उस दण्डनीति-प्रतिपादित मार्गसे
कार्यसाधनकी ओर अग्रसर होंगे तो समस्त सिद्धियाँ तथा शक्तियां आपतक स्वयमेव
दौड़ आयेंगी तथा शासनकार्यमें न कभी त्रुटि होगी और न किसीका भय रहेगा । मेरी
इस सम्मतिको मानकर आप समुद्रवसना पृथ्बीका दीर्घकालतक शासन कीजिये ।
( ६ ) मन्त्रीकी बात सुनकर अनन्तवर्माने कहा- 'हे सचिववर ! आपका उपदेश
युक्तिपूर्ण तथा शिरोधार्य है, मै इसका पालन करूंगा।' ऐसा कहकर वह अन्तःपुरमें
चला गया । वहां पर नृत्य-गोतादिके प्रसंगमें उसने अपने बूढ़े मन्त्रीके उपदेशकी चर्चा
कर दी। उस चर्चाको अनन्तवर्माके एक सेवक विहारभद्रने सुन लिया क्योंकि वह भी
उस समय वहीं पर विद्यमान था। विहारभद्र दूसरोंके भावोंको जाननेमें पटु था तथा
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
अष्टमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ४१७
दुर्जयोपाध्यायः कामतन्त्रकर्णधारः कुमारसेवको विहारभद्रो नाम स्मित-
पूर्वं व्यज्ञापयत्—
(७) 'देव, दैवानुग्रहेण यदि कश्चिद्भाजनं भवति विभूतेः, तमक-
स्मादुच्चावचैरुपप्रलोभनैः कदर्धयन्तः स्वार्थं साधयन्ति धूर्ताः। तथाहि-
केचित्प्रेत्य किल लभ्यैरभ्युदयातिशयैराशामुत्पाद्य, मुण्डयित्वा शिरः,
बद्ध्वा दर्भरज्जुभिः, अजिनेनाच्छाद्य, नवनीतेनोपलिप्य, अनशनं च
शयित्वा सर्वस्वं स्वीकरिष्यन्ति । तेभ्योऽपि घोरतराः पाषण्डिनः पुत्रदार-
अन्यजनात्तु का कथा । उत्कोचहारी गुप्तरूपेण द्रव्यग्रहणपरः । कुमारसेवकः कुमारा-
वस्थामारभ्य राज्ञः सेवकः ।
(७) भाजनं पात्रम् । विभूतेः ऐश्वर्यस्य । उच्चावचैर्नानाविधैः । कदर्ध-
यन्तो गर्हयन्तः । केचित् केचन धूर्ताः । स्वीकरिष्यन्तीत्यनेनान्वयः । प्रेत्य मर-
णानन्तरम् । अजिनेन मृगचर्मणा । सर्वस्वम् अन्यस्य सर्व धनम् । स्वीकरिष्यन्ति
ग्रहीष्यन्ति । यज्ञदीक्षितस्य शिरोमुण्डनं कुशरज्जुभिर्वेष्टन, मृगचर्माच्छादनमन-
शनञ्च प्रसिद्धमेव । तेभ्यो धूर्तेभ्योऽपि पाषण्डिनः भ्रष्टाः । पुत्रदारेति पुत्रदारा-
दीन्यकिञ्चित्कराणि धर्मं एवाश्रयणीय इत्यादि कथयित्वा जनान् स्वस्वपुत्रकलत्रा-
राजाकी उसपर दया भी रहती थी। वह वाद्य-नृत्य-गीतादि विद्याओंमें पारंगत, वेश्या-
गामी, व्यंग्य बोलनेमें कुशल, मुँहफट तथा अन्योंके रहस्यभेद जाननेमें प्रवीण, परनिन्दामें
तत्पर और चुगलखोर एवं मन्त्रिमण्डलोंसे भी घूस लेनेमें दक्ष, लम्पटों तथा दुष्टोका मुखिया,
कामतन्त्रवेत्ता, नायक-नायिकाको मिलानेमें पाखट और निपुण था। उसने राजाकी
समस्त बातें श्रवण कर हँसते हुए कहा-
(७) हे देव ! सौभाग्यसे यदि कोई धनिक हो जाता है तो वृथा ही धूर्तगण उसे इधर-
उधरकी बातें बताकर उसके मस्तिष्कको बिगाड़कर अपना स्वार्थसाधन करते रहते हैं।
कितने धूर्त तो ऐसे भी होते हैं जो सीधे-सादे धनिकको अपनी कपटकला द्वारा फँसाकर
उसके चित्तमें ऐसी आशा जमाते हैं कि वह मृगचर्मकी लँगोटी धारण कर कई दिनोंतक
उपवास करने लगता है और फिर धीरे धीरे समय पाकर वे धूर्त उसका सर्वस्व हरण कर
लेते हैं। जो धूर्त इन कथित धूर्तोंसे और अधिक बड़े होते हैं वे तो स्त्री, पुत्र, भाई आदि में
भी पार्थक्य करा देते हैं; यहाँ तक कि शरीर और जीवन तकसे विभेद कराकर अपना
स्वार्थ सिद्ध कर लेते हैं। यदि कोई पट्ट शिष्य उन धूर्तोंके बताये मार्गसे नहीं चलता
और अपनी हस्तगत सम्पत्ति नहीं नष्ट करता है तो उसके समीप और अनेक धूर्तंराट्
आ जाते हैं और आकर उपदेश देने लगते हैं- मैं एक कौड़ीसे लाखों रुपये बना सकता