दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

४०८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
( २० ) आश्चर्यरसातिरेकहृष्टदृष्टयस्ते 'जय जगदीश, स्वतेजसाति-
शय्य दश दिशः स्थगयन्निजेन यशसादिराजयशांसि' इत्यसकृदाशास्या
रचयन्यथादिष्टाः क्रियाः। स चाहं दयितायाः सखीं हृदयस्थानीयां
शशाङ्कसेनां कन्यकां कदाचित्कार्यान्तरागतां रहस्याचक्षिषि - 'कच्चिदयं
जनः कदाचिदासीद् दृष्टः' इति ।
(२१) अथ सा हर्षकाष्ठां गतेन हृदयेनेषदालक्ष्य दशनदीधितिलतां
लीलालसं लासयन्ती, ललिताञ्चितकरशाखान्तरितदन्तच्छदकिसलया,
(२०) आश्चर्यति-आश्चर्यरसस्य विस्मयस्य अतिरेकेण आधिक्येन हृष्टा
प्रसन्ना दृष्टिर्येषां ते तादृशाः । ते सचिवादयः । स्वतेजसा निजप्रतापेन दशदिशः
अतिशय्य अतिक्रम्य निजेन यशसा कीर्त्या आदिराजयशांसि पूर्वनृपतिकीर्तीः
स्थगयन् आच्छादयन् जय सर्वोत्कर्षेण वर्त्तस्वेति असकृत्पुनःपुनः आशास्य
आशीर्भिरभिनन्द्य यथादिष्टाः राजाज्ञानुसारेण क्रियाः देवताराधनादिकाः अर-
चयन् अन्वतिष्ठन् । स च अहं-नृपरूपेण परिणतो मन्त्रगुप्त इत्यर्थः । दयितायाः
प्रियायाः। हृदयस्थानीयां स्वहृदयतुल्यामन्तरङ्गभूताम् । कार्यान्तरागतां-अन्य-
कार्यव्यपदेशेनागताम् । रहसि निर्जने । आचक्षिषि अकथयम् । अयञ्जनः-मज्ज-
णः । कदाचित् कस्मिन्नपि समये । दृष्टः आसीत् त्वयेति शेषः कच्चित्-किम् ।
(२१) अथ प्रश्नानन्तरम् । सा शशाङ्कसेना । हर्षकाष्ठां हर्षातिशयम् ।
गतेन प्राप्तेन हृदयेनोपलक्षिता । ईषदल्पं आलक्ष्या दृश्या दशनदीधितिरेव
दन्तकिरणा एव लता वल्ली तां लीलालसं विलासमन्दं यथा तथा लासयन्ती
नर्त्तयन्ती प्रक्षिपन्तीति यावत् । तथा ललितेति-ललितं सुन्दरं यथा तथा
(२०) विस्मयकी अधिकतासे प्रफुल्लित दृष्टिवाले उन याचकगण तथा मन्त्रिगणने
'जय जगदीश' एवं 'अपने प्रतापसे दश दिशाओंको परिव्याप्त करके तथा अपने
यशसे पूर्ववर्त्ती राजाओंकी कीर्तिको जिन्होंने आच्छादित कर लिया है' ऐसे-ऐसे
प्रशंसनीय वाक्य तथा आशीर्वचनको बार-बार कहकर, राजाद्वारा आदेशित पूजा-अर्चा
समाप्त की। तदनन्तर किसी समय मेरे समीप किसी कार्यवश आयी हुई अपनी प्यारीकी
सखी जो उसकी अन्तरंगिणी थी जिसका नाम शशांकसेना था, उस शशांकसेनासे
मैंने (मन्त्रगुप्तने) एकान्तमें कहा-'क्या इस पुरुष को (मुझे) कभी पहिले देखा था ?'
(२१) प्रश्नके बाद उस शशांकसेनाने आनन्दकी परम सीमा से युक्त चित्तसे
कुछ देर देखकर, दन्तरूपी लताको विलासमें नर्त्तन कराकर, सुन्दर और संकुचित
हाथकी अंगुलीसे अपने अधर पल्लवको ढककर, हर्षसे उत्पन्न जो आँसू उससे आक्लिन्न
एवं कज्जल रहित नेत्रोंसे बद्धाञ्जलि होकर कहा- 'मैं आपको भली-भाँति पहचानती
हूँ, यदि यह दृश्य (आपकी छवि) कोई कपटसे नहीं रचा हुआ है तो यह कैसे

हर्षजलक्लेदजर्जरनिरञ्जनेक्षणा रचिताञ्जलिः नितरां जाने यदि न स्यादै-
न्द्रजालिकस्य जालं किञ्चिदेतादृशम् । कथं चैतत् कथय । इति स्नेहनि-
र्यन्त्रणं शनैरगादीत् । अहं चास्यै कात्स्न्ये॑नाख्याय तदाननसङ्क्रान्तेन
सन्देशेन सञ्जनय्य सहचर्या निरतिशयं हृदयाह्लादं ततश्चैतया दयितया
निरर्गलीकृत। तिसत्कृतकलिङ्गनाथन्यायदत्तया सङ्गत्यान्ध्रकलिङ्गराजराज्य-
शासी तस्यास्यारिणा लिलङ्घयिषितस्याङ्गराजस्य साहाय्यकायालघीयसा
साधनेनागत्यात्र ते सखिजनसङ्गतस्य यादृच्छिकदर्शनानन्दराशिलङ्घित-
अन्वितया संकुचितया करशाखया कराङ्गुल्या अन्तरितौ पिहितौ दन्तच्छदौ
ओष्ठाधरावेव किसलयौ यथा तादृशी, तथा-हर्षेति-हर्षजलक्लेदेन आनन्दाश्रु-
निर्गमेण जर्जरे क्लान्ते अतएव निरञ्जने कज्जलरहिते ईक्षणे नयने यस्याः सा ।
नितरां-अतिशयेन । जाने-त्वां जानामि । ऐन्द्रजालिकस्य मायाविनः । जालं-
कपटम् एतादृशं एवम्भूतम् । यद्येषा ऐन्द्रजालिकमाया न स्यात्तदा त्वां सर्वथा
परिचिनोमीत्यर्थः । कथं चैतत् कथय-कथमेवं सम्भावितमभूत् तत् कथयेत्यर्थः ।
स्नेहनिर्यन्त्रणं-स्नेहेन प्रेम्णा निर्यन्त्रणं निर्बाधम् । अस्यै शशाङ्कसेनायै ।
कात्स्न्र्येन-साकल्येन । तदाननसंक्रान्तेन-शशाङ्कसेनामुखद्वारा कथितेन ।
संजनय्य-उत्पाद्य । सहचर्याः कनकलेखायाः । एतया पूर्वोक्तया कनकलेखया ।
कीदृश्या इत्याह-निरर्गलीति-निरर्गलीकृतेन बन्धनान्मोचितेन ततः सत्कृतेन
पूजितेन कलिङ्गनाथेन कर्दनाख्येन न्यायेन विधिपूर्वकं दत्तया अर्पितया कृत-
विवाहयेत्यर्थः । संगत्य संगं प्राप्य । आन्ध्रेति-आन्ध्रकलिङ्गराजयोः आन्ध्रराजस्य
कलिङ्गराजस्य च राज्यं शास्तीति तच्छासी अहमिति शेषः । तस्येत्यादि-तस्य
पूर्ववर्णितस्यास्य अङ्गराजस्य सिंहवर्मणः अरिणा, शत्रुना चण्डवर्माख्येन लिल-
घयिपितस्य आक्रमितुमिष्टस्य । साहाय्यकाय-साहाय्यं कर्तुम् । अलघायसा
विपुलेन । साधनेन सैन्येन । अत्र अस्मिन् अङ्गदेशे । सखिजनसंगतस्य मित्र-
वर्गपरिवृतस्य । ते तव राजवाहनस्येत्यर्थः । यादृच्छिकेति-यादृच्छिकं दैवसंयो-
गाजातं यद्दर्शनं ते तव आनन्दराशिस्तेन लङ्घितमाक्रान्तं चेतो यस्य सः ।
इत्यन्तं मन्त्रगुप्तस्य वचनम् ।
हुआ, कहिये।' स्नेहसं बाधित हुई उसने मुझसे धीरेसे उपर्युक्त बात पूछी। तब मैंने
अपनी सभा कृतियां उससे निवेदित कर दीं। फिर उसी शशांकसेनाके मुखसे अपना
समां कृतियां, जो मेरी प्यारीको आनन्ददायिका थीं, अपनी प्यारीके समीप कहला
भेजी तत्पश्चात् अति आदरपूर्वक प्रतिबन्ध रहित यथाविधि कलिङ्गराज की पुत्रीको
स्वीकार किया और आन्ध्र तथा कलिङ्गराज भी प्राप्त किया। ततः आन्ध्र और
कलिङ्ग देशपर शासन करते हुए इस शत्रु को जीतनेकी अभिलाषासे और अङ्गराजको