दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

३५२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
लब्धाभिः काकिणीभिः स्थिरतराण्यनत्यार्द्राणि नातिशुष्काणि काष्ठानि
मितंपचां स्थालीमुभे शरावे चाहर' इति ।
(३१) तथाकृते तया तांस्तण्डुलाननतिनिम्नोत्तानविस्तीर्णकुक्षौ क-
कुभोल्लूखले लोहपत्रवेष्टितमुखेन समशरीरेण विभाव्यमानमध्यतानवेन
व्यायतेन गुरुणा खादिरेण मुसलेन चतुरललितक्षेपोत्क्षेपणायासितभुज
गृह्णन्तीति प्रसिद्धिः । तेभ्यः स्वर्णकारेभ्यः । इमान्-तुषान् । लब्धाभिः तन्मूल्य-
स्वेन प्राप्ताभिः । काकिणीभिः कपर्दिकाभिः । स्थिरतराणि-सारवन्ति । अनत्या-
र्द्राणि अनतिसरसानि । किञ्चिदाद्राणि काष्ठानि मन्दं मन्दं ज्वलन्तीति भावः ।
नातिशुष्काणि-अतिशुष्ककाष्ठानां शीघ्रदाहभयादनतिनीरसानि । काष्ठानि इन्ध-
नानि । मितम्पचां मितं स्वल्पं पचतीति मितनखे चेति खश् । स्वल्पपाचिनीमि-
त्यर्थः । स्थालीं पाकपात्रम् । उभे शरावे-वर्धमानकद्वयम् । मृत्पात्रयुग्ममिति
शेषः । आहर आनय ।
(३१) तथाकृते कथनानुसारेण अनुष्ठिते, तत्तद्द्रव्ये आनीते सतीत्यर्थः ।
तया धात्र्या । अनतीति-अनतिनिम्नो नातिनम्रः उत्तानः ऊर्ध्वमुखो विस्तीर्णश्च
कुक्षिरभ्यन्तरभागो यस्य तादृशे । ककुभोल्लूखले-ककुभेन अर्जुनवृक्षेण निर्मिते
उलूखले तण्डुलोत्पादकयन्त्रविशेषे लोहपत्रेति-लोहपत्रेण पत्राकारलोहेन वेष्टितं
मुखमग्रभागो यस्यं तेन । समशरीरेण तुल्यावयवेन । विभाव्येति-विभाव्यमानं
अनुभूयमानं मध्ये मध्यभागे तानवं तनुत्वं कृशत्वमिति यावत्, यस्य तेन ।
व्यायतेन दीर्घेण । गुरुणा स्थूलेन । खादिरेण खादिरकाष्ठनिर्मितेन । एतत्सर्वं
मुसलेनेत्यस्य विशेषणम् । मुसलेन दण्डविशेषेण । चतुरति-चतुरं चपलं ललितं
दिया । खड़े-खड़े (साबित) चावलके दाने अलग कर डाले और टूटे हुए अलग कर
डाले तथा भूसी अलग कर दी । ततः अपनी धात्रीसे बोली-'हे अम्ब ! यह भूसी
सुनारोंको बेंच दीजिये । क्योंकि वे लोग इससे अपने गहने साफ करते हैं, अतः खरीद लेंगे
इस भूसीके बदले उनसे जो कौड़ी (द्रव्य) प्राप्त होवे उससे न बहुत गीली तथा न
बहुत सूखी लकड़ी (ईंधनके लिये) और स्वल्पपाचिनी हंडिया एवं दो मिट्टीके ढक्कन
ले आइए ।'
(३१) वृद्धा उपधात्रीद्वारा उपयुक्त व्यापार सम्पादित होनेपर उस कन्याने उन
चावलोंको कुछ गहिरी और ऊर्ध्वमुखवाली ककुभकी (अर्जुन वृक्षकी) बड़ी ओखलीमें
रख दिया । फिर जिस मूसलमें मुखके ऊपर लोहेकी सामी लगी थी तथा जो बीचमें
क्षीण था और ऊपर नीचे सम अवयवी था, जो खदिरकी लकड़ीका बना था । जो लम्बा
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
षष्ठोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३५३
मसकृदङ्गुलीभिरुद्द्धृत्योद्धृत्यावहृत्यशूर्पशोधितकणकिंशारुकांस्तण्डुलान-
सकृदद्भिः प्रक्षाल्य कथितपञ्चगुणे जले दत्तचुल्लीपूजा प्राक्षिपत् । प्रश्ल-
थावयवेषु प्रस्फुरत्सु तण्डुलेषु मुकुलावस्थामतिवर्तमानैषु संक्षिप्यानलमु-
पहितमुखपिधानयास्थाल्यान्नमण्डमगालयत् । दर्व्या चावघट्य मात्रया
परिवर्त्य समपक्वेषु सिक्थेषु ताम् स्थालीमधोमुखीमवातिष्ठिपत् । इन्ध-
नान्यन्तःसाराण्यम्भसा समभ्युक्ष्य प्रशमिताग्नीनि कृष्णाङ्गारीकृत्य तद्-
यत् क्षेपणं अधःपातनमुत्क्षेपणमूर्ध्वोत्तोलनं ताभ्यामायासितौ क्लेशि-
तौ भुजौ यत्र तद्यथा तथा। असकृत् वारं वारम् । उद्धृत्योद्धृत्य-सञ्चाल्य ।
अवहत्य संपिष्य । शूर्पेति-शूर्पेण शोधिता दूरीकृताः कणाः क्षुद्रावयवाः किँशा-
रुकाः शस्यशूकानि च येषां तान्-तथाभूतान् तण्डुलान् । असकृत्पुनः पुनः ।
अद्भिर्जलैः। कथितेति-कथिते उष्णीकृते पञ्चगुणे तण्डुलापेक्षया पञ्चगुणाधिके ।
दत्तचुल्लीपूजा-दत्ता अर्पिता चुल्लीपूजा महानसपूजा यया सा। प्राक्षिपत् निक्षि-
प्तवती । प्रश्लथेति-प्रश्लथाः शिथिलाः क्लिन्ना इति यावत् अवयवा येषां तेषु ।
प्रस्फुरत्सु-स्पन्दमानेषु । मुकुलावस्थां कठिनभावमतिवर्तमानेषु अतिक्रामत्सु ।
संक्षिप्य-मन्दीकृत्य । उपहितेति-उपहितं स्थापितं मुखे विधानमाच्छादनं यस्या-
स्तया तादृश्या स्थाल्या अन्नमण्डमन्नरसम् अगालयत् निरकासयत् । दर्भ्या
खजाकया हस्ताकृतिलोहादिदण्डेनेत्यर्थः । अवघट्य आलोढ्य । मात्रया अंशेन ।
परिवर्त्य ऊर्ध्वाधोभावेन सञ्चाल्य । समपक्वेषु समानक्लिन्नेषु । सिक्थेषु भक्तेषु
अवातिष्ठिपत्-अवस्थापयामास । इन्धनानि काष्ठानि । अन्तःसाराणि अदग्धन्त-
राणि । समभ्युक्ष्य आर्दीकृत्य । प्रशमिताग्नीनि-निर्वापितानलानि । एतादृशानि
काष्ठानि कृष्णाङ्गारीकृत्य अङ्गारान् सम्पाद्य । तदर्थिभ्यः अङ्गारक्रेतृभ्यः । प्राहि-
और भारी भी था । उस मूसलसे उस चावलोंको चपल और ललित कुटान (अधः-
पतन, ऊर्ध्वतोलन) से बार-बार क्लेशित हाथोंसे-चलते हुए उन्हें विदारित किया ।
तत्पश्चात् सूपसे उन्हें पछोरकर कन्ना खुद्दीको (कण, शस्यशूकोंको) अलग कर चावलोंको
खूब धोया । और चावलसे पचगुने तप्त जलमें चूल्हेकी पूजाकर चावल छोड़ दिया ।
अर्थात् गरम पचगुने जलमें चावलको डाल दिया ताकि पक जायँ । जब चावल पकते
हुए ऊपरको उठे और मुकुलावस्था (कोमलावस्था) चूर जानेकी दशाको प्राप्त हुए
तब उसने अग्निको मन्दकर चावलकी हड़ियापर ढक्कन ढाँककर चावलके माड़को
हड़ियासे पीसकर निकाल दिया । करछुल्ली द्वारा उन चावलोंको नीचे ऊपर चलाकर
उस हड़ियाको अधोमुखी कर रख दिया। और आगको पानीसे शान्त (बुझाकर)
कोयलेको उनके ग्राहकोंको बेचवा दिया। उन कोयलोंके बदले प्राप्त कौड़ियोंको
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu