सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

२२० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

२२० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
प्रादुरासीत् । उत्थायावसायितदिनमुखनियमविधिस्तां मे मातरमवादिषम्-
'अम्ब, जाल्मस्य विकटवर्मणः कश्चिदन्तःपुरवृत्तान्तमभिजानासि' इत्य-
नवसितवचन एव मयि काचिदङ्गना प्रत्यदृश्यत । तां चावेक्ष्य सा मे धात्री
हर्षाश्रुकुण्ठितकण्ठमाचष्ट-'पुत्रि पुष्करिके, पश्य भर्तृदारकम् । अयम-
सावकृपया मया वने परित्यक्तः पुनरप्येवमागतः' इति ।
( ६ ) सा तु हर्षनिर्भरनिपीडिता चिरं प्ररुद्य बहु विलप्य शान्ता पुनः
स्वमात्रा राजान्तः पुरवृत्तान्ताख्याने न्ययुज्यत । उक्तं च तया- 'कुमार,
निःश्वासवायुवेगेन अवधूता कम्पितेवेत्युत्प्रेक्षा । त्रियामा रात्रिः । व्यावर्तत अ-
पासरत् प्रभातेति यावत् । समुद्रेति-समुद्रगर्भे सागरमध्ये वासेन स्थित्या जड़ीकृतः
शीतलीकृत इव । उदयसमये सूर्यस्य मन्दप्रतापत्वं प्रसिद्धमेव, समुद्रगर्भवासस्तु
न तस्य, हेतुरित्यहेतोर्हेतुत्वेनोत्प्रेक्षणाद्धेतूत्प्रेक्षा । मन्दप्रतापः अनुष्णः ।
अवसायितेति-अवसायितः समापितो दिनमुखस्य प्रातःकालस्य नियमविधि-
र्नित्यकृत्यं येन तथाविधः । तां वृद्धां धात्रीम् । जाल्मस्य मूर्खस्य । अनवसित-
वचने असमाप्तवाक्ये । प्रत्यदृश्यत मया दृष्टाऽभवत् । हर्षाश्रुणा आनन्दजनि-
तबाष्पेण कुण्ठितोऽवरुद्धः कण्ठो यस्मिंस्तद्यथा तथा। क्रियाविशेषणमेतत् ।
बाष्पगद्गदकण्ठमित्यर्थः । भर्तृदारकं प्रभुपुत्रम् । अकृपया निर्दयया । एवं
एवम्प्रकारेण ।
( ९ ) सा पुष्करिका । हर्षनिर्भरेण हर्षातिशयेन निपीडिता आक्रान्ता ।
चिरं दीर्घकालम् । शान्ता आश्वस्ता । स्वमात्रा पूर्वोक्तवृद्धया । तया पुष्करि-
अन्दर देरतक निवास करनेसे मानो सूर्यका तेज शीतल हो गया हो । प्रातःकालिक मन्द
तेजवाले सूर्यका उदय हुआ। मैंने उठ करके प्रातःकालकी नित्य-क्रिया की और फिर
अपनी धात्रीसे कहा- 'हे मातः ! मूर्ख विकटवर्माके अन्तःपुरका कुछ वृत्तान्त आप
जानती हैं ?' यह वाक्य समाप्त भी न कर पाया था की कोई अंगना मुझको वहाँपर
दिखायी पड़ी । उस वनिताको देखते ही मेरी धात्री आनन्दातिरेकसे अश्रुयुक्त रुद्ध
कण्ठसे बोलने लगी- 'हे पुत्रि ! पुष्करिके !! मेरे स्वामीके पुत्रको देखो । इस पुत्रको
मैंने निर्दयतापूर्वक वनमें परित्यक्त कर दिया था । वही पुत्र इस युवकके रूपमें पुनः प्राप्त
हुआ है ।'
( ९ ) वह पुष्करिका पुत्रागमन सुनकर हर्षातिरेकसे विह्वल होकर, घोर विलाप
करके रोने लगी । जब विलापके पश्चात् वह शान्त हुई तब उसको वृद्धा माताने उसे
राजाके अन्तःपुरका वृत्तान्त सुनानेके लिए नियुक्त किया। उस पुष्करिकाने कहा-

An exact line-by-line transcription of the Sanskrit and Hindi text from the image:

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
तृतीयोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २२१
कामरूपेश्वरस्य कलिन्दवर्मनाम्नः कन्या कल्पसुन्दरी कलासु रूपे चाप्स-
रसोऽप्यतिक्रान्ता पतिमभिभूय वर्तते । तदेकवल्लभः, स तु बह्ववरोधोऽपि
विकटवर्मा' इति ।
(१०) तामवोचम्- 'उपसर्पैनां मत्प्रयुक्तैर्गन्धमाल्यैः । उपजनय चास-
मानदोषनिन्दादिना स्वभर्तरि द्वेषम् । अनुरूपभर्तृगामिनीनां च वासवद-
त्तादीनां वर्णनेन ग्राहयानुशयम् । अवरोधनान्तरेषु च राज्ञोविलसितानि
सुगूढान्यपि प्रयत्नेनान्विष्य प्रकाशयन्ती मानमस्या वर्धय' इति । पुनरि-
दमम्बामवोचम् - 'इत्थमेव त्वयाप्यनन्यव्यापारया नृपाङ्गनासावुपस्था-
कया । कलासु नृत्यगीतादिषु । रूपे कान्तौ । अतिक्रान्ता अत्युत्कृष्टेत्यर्थः ।
अभिभूय आक्रम्य सर्वथा तत्राधिपत्यं विस्तार्येति भावः । तदेकेति-सैव कल्पसु-
न्दर्येव एका अद्वितीया वल्लभा दयिता यस्य सः बह्ववरोधोऽपि बहुपत्नीकोऽपि ।
(१०) उपसर्प उपचर सेवस्वेतियावत् । एनां कल्पसुन्दरीम् । मत्प्रयुक्तैः
मया प्रेषितैः । उपजनय उत्पादद्य । द्वेषमिति शेषः । असमानेति-असमानोऽस-
दृशो यो दोषस्तस्य निन्दादिना गर्हणादिना-स्त्रीपुरुषौ सदृशावेव भवितुमुचितौ-
स्त्रिया असमानो यदि पुरुषः स्यात्तदा तयोर्विवाहो दोष एवेत्यादिकथनेनेति भावः ।
स्वभर्तरि निजपत्यौ विकटवर्मणीत्यर्थः । अनुरूपभर्तृगामिनीनां लब्धयोग्यपतिका-
नाम् । अनुशय पश्चात्तापम् । अवरोधनान्तरेषु । अन्यस्त्रीषु । राज्ञः विकटवर्मणः ।
'हे कुमार ! कामरूपदेशके कलिन्दवर्मानामक राजाकी लड़की जिसका नाम कल्पसुन्दरी
है, जो नृत्यगीतादि कलाओंमें निपुण है, जिसने अपने रूपके लावण्यसे अप्सराओंको भी
तिरस्कृत कर दिया है वही अपने पति विकटवर्मा को मोहित करके राज-प्रसादमें
रहती है । यद्यपि विकटवर्मा नृपतिकी अनेक रानियाँ हैं, परन्तु वही इसीको अपनी पट-
रानी समझता है ।'
(१०) इसके अनन्तर मैने उस पुष्करिकासे कहा-'हे देवि ! यह मेरी दी हुई
सुगन्धित मालाको कल्पसुन्दरीके समीप जा करके धर दो और उसके पतिके दोषोंको
उससे (कल्पसुन्दरीसे) निन्दाके रूपमें प्रकट करो कि यह पति तुम्हारे असदृश है, तुम
सरूपा हो, वह कुरूप है आदि । तथा वासवदत्ता आदि सुयोग्य रमणियोंका अपने
अनुकूल पति पानेका वर्णन करो एवं पश्चात्ताप कराओ । तथा राजा विकटवर्माका दूसरी
रमणियोंसे अधिक विलास आदि करना इस बातको प्रयत्नके साथ खोज करके कल्प-
सुन्दरीको बता दो और उसके मनमें क्रोध उत्पन्न करा दो ।' फिर मैने उस वृद्धा मातासे
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu