दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF

१६२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
तथा 'निवेदितश्च नरपतिरसुभिर्मामवियोज्योपच्छन्दनैरेव स्वं ते दाप-
यितुं प्रयतष्यते । तन्नः पथ्यम्' इति ।
( ५८ ) श्रुत्वैव च त्वदनुभावप्रत्ययादनतित्रस्नुना तेन तत्तथैव
संपादितम् । अथाहं त्वदभिज्ञानप्रत्ययिताया रागमञ्जर्याः सकाशाद्यथेप्सि-
तानि वसूनि लभमाना राजदुहितुरम्बालिकाया धात्रीं माङ्गलिकां त्वदा-
दिष्टेन मार्गेणान्वरञ्जयम् । तामेव च संक्रमीकृत्य रागमञ्जर्याश्चाम्बालि-
कायाः सख्यं परमवीवृधम् । अहरहश्च नवनवानि प्राभृतान्युपहरन्ती

अवियोज्य मत्प्राणदण्डमकृत्वा । उपच्छन्दनैः सान्त्वनावचनैः । स्वं धनम्
चर्मरत्नरूपम् । ते-तुभ्यं धनमित्रायेत्यर्थः । नोऽस्माकम् । पथ्यं हितकरमनु-
कूलमिति शेषः ।
( ५८ ) त्वदनुभावप्रत्ययात्-त्वत्प्रतापज्ञानात् । धनमित्रोऽपहारवर्मणः प्रतापं
सम्यगेव जानातीति हेतोरिति भावः । अनतित्रस्नुना-नातिभीतेन । तेन धनमि-
त्रेण । तत्-अपहारवर्मोक्तम् । तथैव-तत्कथितेनैव प्रकारेण । अहं-शृगालिका
त्वदभीति-तव भवतोऽभिज्ञानेन विश्वासोत्पादकचिह्नेन प्रत्ययिताया विश्वासं
गमितायाः । राजदुहितुः अङ्गदेशाधिपतिकन्यायाः । धात्रीमुपमातरम् । त्वदा-
दिष्टेन भवत्प्रदर्शितेन । मार्गेणोपायेन । अन्वरञ्जयम् अनुरञ्जितवती-आकृष्ट-
वतीति यावत् । ताम् माङ्गलिकाम् । संक्रमीकृत्य द्वारीकृत्य । अवीवृधम् अवर्धयम्
वृधेर्णिजन्ताल्लुङ् । प्राभृतानि-उपायनानि । प्राभृतं तु प्रदेशनम् । 'उपायनमुप-

निर्भर है ।' ऐसा निवेदन करनेसे अंगराज भी सांत्वनासे ही मुझसे आपकी (धनमित्रकी)
चर्मरत्नमंजिका देनेके लिए आग्रह करेंगे तथा मेरे प्राणोंको भी न लेंगे । ते सान्त्वनारूपी
आदेश मेरे लिए हितकर होंगे ।
( ५८ ) यह श्रवण करके आपके (अपहारवर्माके ) प्रतापके अभिमानसे उस धनमित्र
ने नातिशय भीतिसे आपके द्वारा कहा हुआ कार्य तथा आपके कथितप्रकारके अनुसार ही
सम्पादित कर दिया । इसके अनन्तर मैंने आपके विश्वसनीय चिह्न द्वारा रागमञ्जरीको सब
बातोंका विश्वास करा करके उस रागमञ्जरीसे इच्छानुकूल धन प्राप्त किया । फिर अङ्ग-
देशाधिपतिकी राजकुमारी अम्बालिकाकी मांग्लिका नामक धात्रीसे आपके आदेशानुसार
उपायोंसे घनिष्ठता की । उसी मांग्लिका धात्रीके द्वारा मैंने रागमञ्जरी और अम्बालिकामें
परस्पर परममित्रत्व करा दिया । नित्यप्रति नये-नये उपहारोंको ले जाती हूँ और अनेकों
मनोहर कथा-वार्ताओंके कथनसे उस अम्बालिका राजकुमारीकी कृपापात्री बन गयी हूँ ।

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

द्वितीयोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १५३
थाश्चित्राश्चित्तहारिणीः कथयन्ती तस्याः परं प्रसादपात्रमासम् । एकदा
च हर्म्यगतायास्तस्याः स्थानस्थितमपि कर्णकुवलयं स्रस्तमिति समा-
दधती प्रमत्तेव प्रच्याव्य पुनरुत्क्षिप्य भूमेस्तेनोपकन्यापुरं कारणेन
केनापि भवनाङ्गणं प्रविष्टस्य कान्तकस्योपरि प्रवृत्तकुहरपारावतत्रासनाप-
देशात्प्रहसन्ती प्राहार्षम् ।
( ५६ ) सोऽपि तेन धन्यंमन्यः किंचिदुन्मुखः स्मयमानो मत्कर्म-
प्रहासिताया राजदुहितुर्विलासप्रायमाकारमात्माभिलाषमूलमिव यथा संक-
ल्पयेत्तथा मयापि संज्ञयैव किमपि चतुरमाचेष्टितम् । आकृष्टधन्वना च
ग्राह्यमि'त्यमरः । चित्रा नानाविधाः । चित्तहारिणीः मनोहारिणीः । परमत्यर्थम् ।
हर्म्यगतायाः प्रासादस्थितायाः । तस्या अम्बालिकायाः । स्थानस्थितं स्वस्थान-
स्थितम् । कर्णकुवलयं कर्णोत्पलम् । स्रस्तं भ्रष्टम् । समादधती संयोजयन्ती ।
प्रमत्तेव-अनवहितेव । प्रच्याव्य कर्णात् अंशयित्वा । उत्क्षिप्य-उत्थाप्य । भूमे-
र्भूतलात् । तेन-कर्णकुवलयेन । उपकन्यापुरं कन्यान्तःपुरसमीपे । केनापि-
अज्ञातेनेत्यर्थः । कान्तकस्य-प्रागुक्तकाराध्यक्षस्य । प्रवृत्तेति-प्रवृत्तकुहरस्य प्रार-
ब्धसुरतस्य पारावतस्य कपोतस्य त्रासनापदेशात् भयप्रदर्शनच्छलात् । प्राहार्षं
प्रहारं कृतवती ।
( ५९ ) सोऽपि-कान्तकोऽपि । तेन कर्णोत्पलप्रहारेण । किञ्चिदुन्मुखः
ईषदूर्ध्वमुखः । स्मयमानः ईषद्धसन् । मत्कर्मप्रहासितायाः-मम कर्मणा तत्प्रहार-
रूपेणाचरणेन प्रहासिताया हास्यं गमितायाः । विलासप्रायं कटाक्षादिबहुलम् ।
आकारं स्वरूपम् । आत्मेति-आत्मनि स्वस्मिन् योऽभिलाषः आकांझा स एव मूलं
निदानं यस्य तम् । संकल्पयेत् चिन्तयेत् । मयापि शृगालिकयापि । संज्ञया इङ्गितेन ।
एक दिन प्रासादके ऊपर स्थित अम्बालिका कुमारीका कर्णफूल अपने स्थानपर रहनेपर
भी गिरनेवाला है ऐसा कहती हुई मैंने असावधानता करके ( पागलके सदृश ) गिरा दिया ।
पुनः पृथिवीसे उठा करके किसी बहानेसे कन्याके अन्तःपुरके भवनके आँगनमें प्रवेश करने-
वाले कान्तकके ( जो कारागाराध्यक्ष था ) ऊपर, सुरतक्रीड़ामें प्रवृत्त हुए पारावतों (कबूतरों)
को भय दर्शानेके छलसे, फेंककर मार दिया ।
( ५९ ) वह कान्तक भी उस कर्णोत्पलके प्रहारसे कृतकृत्य होता हुआ मुस्करा करके
कुछ ऊर्ध्वमुख हो करके ( देखने लगा ) । मेरी कर्मक्रियाओंसे हास्य करनेवाली राजकुमारी
( अम्बालिका ) के विलासमय रूपको उस कान्तकने अपने लिए समझ लिया और चिन्तित