दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

३२६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
(७) मध्यविलम्बितलये द्रुतलये च मृदुमृदु प्रहरन्ती तत्क्षणं चूर्ण-
पदमदर्शयत् । प्रशान्तं च तं निर्दयप्रहारैरुदपातयत् । विपर्ययेण च
प्राशमयत् । पक्षमृज्वागतं च वामदक्षिणाभ्यां कराभ्यां पर्यायेणाभिघ्नती
शकुन्तमिवोदस्थापयत् । दूरोत्थितं तं च प्रपतन्तमाहृत्य गीतमार्गमारच-
यत् । प्रतिदिशं च गमयित्वा प्रत्यागमयत् ।
(८) एवमनेककरणमधुरं विहरन्ती रङ्गगतस्य रक्तचेतसो जनस्य
(७) मध्येति-मध्यः साधारणो विलम्बितः अतिशिथिलो लयः पतनं यस्य
तस्मिन्-द्रुतं शीघ्रं लयः पतनं यस्य तस्मिन् तथाभूते कन्दुके । मृदुमृदु-मन्दं
मन्दम् । प्रहरन्ती-ताडयन्ती । चूर्णपदं-कन्दुकतन्त्रोक्तः क्रियाविशेषः, उक्तं
च-गत्यागत्योरानुलोम्यं न्यूनाधिक्यक्षेपणं तच्चूर्णपदमिति । प्रशान्तं निश्चलं
स्थितं कन्दुकम् । निर्दयप्रहारैः कठोरताडनैः । उदपादयत् उदक्षिपत् । विपर्ययेण-
वैपरीत्येन । प्राशमयत् निश्चलमकरोत् । कन्दुकावतीति सर्वत्र कर्तृपदम् । पक्षं
वशमागतम् । ऋज्वागतं-सारल्येनोपगतं कन्दुकमिति शेषः । पर्यायेण क्रमेण ।
अभिघ्नती-प्रहरन्ती । शकुन्तं-पक्षिणम् उदस्थापयत्-उदपातयत् । आहृत्य-मध्ये
आकृष्य । गीतमार्गं-दशपदचंक्रमणरूपं गतिविशेषम् । आरचयत् कृतवती ।
गमयित्वा भ्रामयित्वा । प्रत्यागमयत्-पुनस्तत्रैवानयत् ।
(८) एवमनेन प्रकारेण । अनेकेति-अनेककरणेन नानाविधव्यापारेण मधुरं
रमणीयम् यथा तथा । रङ्गगतस्य-क्रीडास्थानस्थितस्य । रक्तचेतसः सानुराग-
की ओर उछाल दिया । फिर चपल दृष्टियोंसे चिह्नित उस कन्दुकको भौंरोंकी श्रेणियोंसे
परिपूर्ण फलोंके गुच्छेके सदृश बीचमें ही पकड़ लिया-जमीनपर न गिरने दिया ।
(७) वह राजकुमारी कन्दुकावती उस समय गेंदसे खूब खेल रही थी । कभी
गेंदको ऊपर फेंकती थी । कभी उसकी गति बीचमें कम कर देती थी । कभी उसे नीचे
पटकती थी, कभी उसपर धीरे धीरे कराघात करती हुई कन्दुकतन्त्रानुसार कन्दुकक्रीड़ा
करती थी । उपर्युक्त कन्दुककी गतिका नाम चूर्णपद है । अतः वह सभीको चूर्णपद क्रीड़ा
दिखा रही थी । जब गेंद निश्चल हो जाती थी तब कन्दुकावती उसे कठोर प्रहारोंसे
ऊपरको उछाल देती थी । फिर वैपरीत्य गतिसे उस गेंद को निश्चल कर देती थी । जब गेंद
निश्चल होकर वशमें हो जाता था तब उसे सरलतासे बायें और दाहिने हाथोंसे ताड़न
कर पक्षीकी तरह ऊपरकी ओर उछाल दिया करती थी । बहुत ऊपरकी ओर उछले हुए
कन्दुकको, वह कुमारी बीचमें ही पकड़कर, 'दशपदचंक्रमणरूप' गतिसे क्रीड़ा करती थी ।
प्रत्येक दिशामें कन्दुकको उछालकर वह अपनी ओर खींच लेती थी ।
(८) इस प्रकार नाना विधियोंसे रमणीय कन्दुकक्रीड़ा करती हुई उस राजकुमारी-

[Header]
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF
षष्ठोच्छ्वासः ] बालत्रिबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३२७

प्रतिक्षणमुच्चावचाः प्रशंसावाचः प्रतिगृह्णती, प्रतिक्षणारूढविभ्रमं कोशदा-
समंसेऽवलम्ब्य कण्टकितगण्डमुत्फुल्लेक्षणं च मय्यभिमुखीभूय तिष्ठति
तत्रप्रथमावतीर्णकंदर्पकारितकटाक्षदृष्टिस्तदनुमार्गविलसितलीलाञ्चितभ्रू-
ता, श्वासानिलवेगान्दोलितैर्दन्तच्छदरश्मिजालैर्लीलापल्लवैरिव मुखक-
मलपरिमलग्रहणलोलानलिनस्ताडयन्ती,
( ६ ) मण्डल भ्रमणेषु कन्दुकस्यातिशीघ्रप्रचारतयाविशन्तीव मदर्श-

हृदयस्य । जनस्य-द्रष्टृवर्गस्य । उच्चावचाः स्थूलसूक्ष्माः । प्रशंसावाचः स्तुति-
भाषणानि । प्रतिगृह्णती-स्वीकुर्वती । प्रतिक्षणेति-प्रतिक्षणं प्रतिमुहूर्त्तं आरूढ
उत्पन्नो विभ्रमो विलासो यस्मिंस्तद् यथा तथा। अंसे स्कन्धदेशे । अवलम्ब्य
गृहीत्वा । कण्टकितगण्डं-रोमाञ्चितकपोलं यथा तथा । उत्फुल्लेक्षणं विकसितनयनं
यथा तथा । मयि-मित्रगुप्ते । अभिमुखीभूय-कन्दुकावत्याः सम्मुखीनो भूत्वा ।
तिष्ठति-वर्त्तमाने सति । तत्प्रथमेति-तदैव प्रथमं नूतनं अवतीर्णः समुपागतो यः
कन्दर्पस्तेन कारिता कटाक्षदृष्टिर्यस्याः सा । कन्दुकाबत्या या कटाक्षदृष्टिः सा कामे-
नैव कारितेत्यर्थः । तदनुमार्गेति-तदनु तदनन्तरं कटाक्षपातानान्तरमित्यर्थः । मार्गे
पथि विलसितया स्फुरन्त्या लीलया विलासेन अञ्चिते वक्रीकृते भ्रुवौ लते इव यया
सा । श्वासानिलेति-श्वासानिलस्य निःश्वासमारुतस्य वेगेन जवेनान्दोलितैः कम्पितैः
दन्तच्छदस्याधरस्य रश्मिजालैः प्रभापुञ्जैः, किम्भूतैः लीलार्थं क्रीडार्थं नवपल्लवै-
रिव । मुखकमलेति-मुखकमलस्याननारविन्दस्य यः परिमलो गन्धस्तस्य ग्रहणाय
ग्रहणार्थं लोलांश्चञ्चलान् । अलिनो भ्रमरान् । ताडयन्ती निवारयन्ती ।
( ९ ) मण्डल भ्रमणेषु-चक्राकारगतिविशेषेषु । कन्दुकस्यातिशीघ्रप्रचारतया
अतिवेगभ्रमणेन मदर्शनलज्जया मदवलोकनह्रिया पुष्पमयं कुसुमनिर्मितं पञ्जरं

ने, क्रीड़ास्थलमें आये हुए अनुरागवान् दर्शकोंद्वारा स्थूल और सूक्ष्मरूपेण वर्णित अपनी
स्तुति प्रतिश्रवण की । मैं कोशदासके कंधेके सहारे खड़ा था । मुझे प्रतिक्षण विलास
उत्पन्न हो रहा था । मेरे कपोल रोमाञ्चित हो रहे थे, मेरे नेत्र प्रफुल्लित हो रहे थे ।
उपर्युक्त लक्षणोंसे लक्षित मेरे ऊपर कटाक्ष कर रही थी । अतः मैं जहांपर खड़ा हुआ
था वहींपर आकर उस राजकुमारीने प्रथमोत्पन्न कामदेवप्रेरित कटाक्ष दृष्टि फेंकी ।
तत्पश्चात्-कटाक्षोंके विक्षेपके पश्चात्-टेढ़ी-मेढ़ी लतारूपी भृकुटियोंद्वारा श्वासोच्छ्वासके
वेगसे कम्पित और लीलापल्लवके समान धीरे धीरे कँपाती हुई अधरप्रभापुंजोंसे मुख-
कमलकी सुगन्धको ग्रहण करनेमें अति चंचल भौरों को ताड़ित कर रही थी ।
( ९ ) चक्राकार गतिसे उछलनेवाले कन्दुकको अत्यन्त शीघ्रतासे प्रक्षेपित करती

[Footer]
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu