सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

२१८ दशकुमारचरितम् [उत्तरपीठिकायां

२१८ दशकुमारचरितम् [उत्तरपीठिकायां
'यद्येवमम्ब, समाश्वसिहि । नन्वस्ति कश्चिन्मुनिस्त्वया तदवस्थया पुत्रा-
भ्युपपादनार्थं याचितस्तेन स लब्धो वर्धितश्च । वार्तेयमतिमहती । किम-
नया । सोऽहमस्मि शक्यश्च मयासौ विकटवर्मा यथाकथंचिदुपश्लिष्य
व्यापादयितुम् ! अनुजाः पुनरतिबहवः, तैरपि घटन्ते पौरजानपदाः । मां
तु न कश्चिदिहत्य ईदृक्तया जनो जानाति । पितरावपि तावन्मां न संवि-
दाते, किमुतेतरे । तदेनमर्थमुपायेन साधयिष्यामि' इत्यगादिषम् ।
(७) सा तु वृद्धा सरुदितं परिष्वज्य मुहुः शिरस्युपाघ्राय प्रस्रुतस्तनी
भव । तदवस्थया तथा विपन्नया । पुत्रस्य बालकस्याभ्युपपादनार्थं पोषणार्थम् ।
तेन मुनिना । स बालः । अतिमहती सुदीर्घा । किमनया तद्वार्त्तावर्णनेनालमि-
ति भावः । सोऽहमस्मि अहमेव स बाल इत्यर्थः । यथाकथञ्चित् केनापि प्रका-
रेण । उपश्लिष्य सन्निधानं गत्वा । व्यापादयितुं हन्तुम् । शक्य इत्यनेनान्वयः ।
अनुजाः विकटवर्मणो भ्रातरः । घटन्ते मिलितास्तिष्ठन्ति विकटवर्मणि हतेऽपि
पौरजानपदैः सह संमिलितास्तदनुजा एव राज्यं करिष्यन्ति अतो मत्कृतं विकट-
वर्महसनं वृथैव भविष्यतीति भावः । इहत्यः अत्रत्यः । अन्ययात्त्यबिति त्यप् ।
ईदृशस्य भाव ईदृक्ता तया अहमेव प्रहारवर्मणः पुत्र इत्येवं रूपेणेत्यर्थः । न संवि-
दाते न जानीतः । तत् तस्मात् ।
(७) प्रस्रुतस्तनी स्रवत्क्षीरपयोधरा वात्सल्यादिति भावः । भद्रं मङ्गलम् ।
आँखोंके आँसुओंको रोक करके बातचीत की। 'हे अम्ब ! यदि ऐसा वृत्तान्त है तो
धीरज धरिये। कोई एक ऐसा ऋषि है जिस ऋषिसे आपने विपन्नावस्था में पुत्रोंको पालने
और संवर्धन करनेके लिए प्रार्थना की थी। उन ऋषिने आपके उन बच्चोंको प्राप्त करके
पालन पोषण किया है। यह वार्त्ता अति विस्तारवाली है (अथवा) इससे क्या प्रयोजन !
वह बालक मैं ही हूँ। मुझे इतनी शक्ति है कि मैं विकटवर्माके समीप जाकर उसे
मार डाल सकूँगा। परन्तु उस विकटवर्माके बहुतसे छोटे भाई हैं। वे सब पौर जानपदों
(सामन्त आदिकों) से सहायता ले करके राज्यका उपभोग करने लगेंगे। इससे मेरा
मारना व्यर्थ हो जायगा । मुझे तो यहाँके निवासी कोई भी उस तरीकेपर कहीं जानते
हैं जिस तरीकेपर प्रहारवर्माके पुत्रोंको जानते हैं। माता-पिता भी मुझे नहीं जानते हैं।
तो फिर अन्योंकी बात ही क्या है इसलिये इस कार्यको उपायद्वारा साधूँगा (करूँगा)।'
ऐसे वाक्य उससे मैंने कहे।
(७) उस वृद्धाने रोते हुए बार-बार आलिंगन किया और मेरा मस्तक सूँघने लगी
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

तृतीयोच्छ्वासः ] बालबोधिनीव्याख्यासहितम् [ १११
सगद्गदमगदत्—'वत्स, चिरं जीव। भद्रं तव। प्रसन्नोऽद्य भगवा-
न्विधिः। अद्यैव प्रहारवर्मण्यधि विदेहा जाताः, यतः प्रलम्बमानपीन-
बाहुर्भवानपारमेतच्छोकसागरमद्योत्तारयितुं स्थितः। अहो, महद्भागधेयं
देव्याः प्रियंवदायाः' इति हर्षनिर्भरा स्नानभोजनादिना मामुपाचरत्।
अशिश्रियं चास्मिन्मठैकदेशे निशि कटशय्याम्। अचिन्तयं च 'विनोप-
धिनायमर्थो न साध्यः। स्त्रियश्चोपधीनामुद्भवक्षेत्रम्। अतोऽन्तःपुरवृत्तान्त-
मस्या अवगम्य तद्द्वारेण किञ्चिज्जालमाचरेयम्' इति।
(८) चिन्तयत्येव मयि महार्णवोन्मग्नमार्तण्डतुरंगमश्वासरयावधू-
तेव न्यावर्तत त्रियामा। समुद्रगर्भवासजडीकृत इव मन्दप्रतापो दिवसकरः


प्रहारवर्मण्यधि प्रहारवर्माधीनाः मन्ये सर्वमेव विदेहराज्यं पुनरपि प्रहारवर्मणा-
धिकृतमिति भावः। 'अधीश्वरे' इत्यनेन यस्मादधिकं यस्येत्यादिना च कर्म-
प्रवचनीयतासप्तम्यौ। यतः यस्मात्कारणात्। प्रलम्बेति = प्रलम्बमानौ प्रसारितौ-
दीर्घौ वा पीनौ मांसलौ बाहू भुजौ यस्य सः। भागधेयं भाग्यम्। हर्षनिर्भरा
सातिशयहर्षवती। उपाचरत् असेवत। अशिश्रियम् आश्रितवान्। कटशय्यां
तृणरचितशयनम्। उपधिना कपटेन। अर्थो विषयः। साध्यः साधयितुं शक्यः।
उद्भवक्षेत्रम् उत्पत्तिस्थानम्। अस्या इति पञ्चम्यन्तम् वृद्धायाः सकाशादित्यर्थः।
जालं कपटम्।
(८) चिन्तयत्येव मयि-मच्चिन्तासमकालमेव। महार्णवेत्यादि महार्णवात्
सागरात् उन्मग्नस्य उत्थितस्य मार्त्तण्डस्य सूर्यस्य तुरङ्गमाणामश्वानां श्वासरयेण


तथा स्तनोंसे दूध टपकाती हुई बोली—'हे वत्स! दीर्घायु हो। तुम्हारा कल्याण हो।
आज भगवान् ब्रह्मदेव प्रसन्न हुए। आज से ही प्रहारवर्माके अधीन विदेहपुरी का राज्य
हुआ। क्योंकि आपके प्रलम्बमान दीर्घ और मांसल बाहु प्रहारवर्माको इस शोक समुद्र से
तारनेके लिए साक्षात् आविर्भूत हो गये। अहा! देवी प्रियंवदाका कैसा जबर्दस्त भाग्य
है।' इस प्रकार से हर्षके वेगसे उसने स्नान भोजन आदिसे मेरा स्वागत-सत्कार किया।
मैंने भी रातमें उसी मठके अन्दर एक जगह तृणरचित शय्यापर आश्रय लिया और
विचार किया कि बिना छल किये यह कार्य सिद्ध न हो सकेगा। छलका मूल स्थान स्त्रियाँ
होती हैं। अतः इस वृद्धासे अन्तःपुरका वृत्तान्त विदित करके कोई जाल (छल) रचूँगा।
(८) मैं इस प्रकारसे विचार कर रहा था कि महासमुद्रसे आविर्भूत होते हुए
भगवान् सूर्यके घोड़ोंके निःश्वासोंसे कम्पित रात्रि मारे भयके व्यतीत हो गयी। समुद्रके
१५ द० कृ० उ०