दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
११४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
११४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
विक्षिप्तक्षुत्पिपासादिखेदं च तमवधूतदुहितृप्रार्थनस्याङ्गराजस्योद्धरणा-
याङ्गानभियास्यन्ननन्यविश्वासात्रिनाय । रुरोध च बलभरदत्तकम्प-
श्चम्पाम् ।
( १० ) चम्पेश्वरोऽपि सिंहवर्मा सिंह इवासह्यविक्रमः प्राकारं भेद-
यित्वा महता बलसमुदायेन निर्गत्य स्वप्रहितदूतव्राताहूतानां साहाय्यदा-
महात्म्येन विक्षिप्तो दूरीकृतः क्षुत्पिपासादिखेदो यस्य तम् । तं राजवाहनम् ।
अवधूतेति-अवधूता तिरस्कृता दुहितुः कन्यायाः अम्बालिकायाः प्रार्थना येन तस्य ।
उद्धरणाय उन्मूलनाय । अङ्गान् अङ्गदेशान् । अनन्यविश्वासात् अन्यस्मिन् विश्वा-
साभावात् । हेतौ पञ्चमी । बलभरेण सैन्यसमूहेन दत्तः कम्पो येन सः । चण्ड-
वर्मणो विशेषणमेतत् । चम्पाम् अङ्गदेशराजधानीम् ।
( १० ) प्राकारं प्राचीरम् । बलसमुदायेन सैन्यसमूहेन । स्वप्रहितेति-स्वप्रहि-
तेन स्वयं प्रेषितेन दूतव्रातेन दूतसमूहेन आहूतानाम् आकारितानाम् । साहाय्य-
तपस्या करनेवाले दर्पसारके समीप यह सारा वृत्तान्त कहला भेजा । तत्पश्चात् पुष्पोद्भवका
सर्वस्व अपहरण कर लिया, उसे उसके कुटुम्बीसहित पकड़कर कारागारमें बन्द कर
दिया तथा सिंहशावकके समान वीर राजवाहनको भी काष्ठके बने जंगलेदार पिंजड़ेमें
बन्द कर दिया । यद्यपि उसे कई दिनोंसे कुछ खाने-पीनेको भी न मिला था तथापि
उसे भूख-प्यास न लगी । उसका कारण यह था कि उसके केशोंमें एक चूडामणि छिपी
थी जिसका प्रभाव यह था कि चाहे जितने दिनों भोजन वा जल न मिले परन्तु उक्त
मणिको धारण किये रहनेसे वह व्यक्ति दुर्बल एवं व्याकुल नहीं हो सकता। यद्यपि उसने
अतिकरुण स्वरमें दीनतासे चण्डवर्मासे प्रार्थना की कि 'यह राजपुत्री मुझे चाहती है
और मैं भी इससे प्रेम करता हूँ, इस हेतु हम लोगोंके इस शुद्ध प्रेममें विघ्न न डालिये',
परन्तु उसने कुछ न सुना । इसी समय सिंहवर्माको नष्ट करनेके लिए चण्डवर्माने उसके
ऊपर आक्रमण कर दिया । अपने किसी भी दासपर विश्वास न करके वह चण्डवर्मा
राजवाहनको भी युद्धमें जाते समय अपने साथ ही लेता गया । महाराज अंगराजकी
राजधानी चम्पा नगरीको उसने जाकर चारों ओरसे घेर लिया ।
( १० ) मृगेन्द्रके समान असाधारण पराक्रमी चम्पेश्वर महाराज सिंहवर्माने भी अति-
विशाल सेनाको साथ लेकर उसपर आक्रमण कर दिया । उन्होंने अपने बड़े प्रचण्ड आक्र-
मणसे उसके चक्रव्यूहको अस्त-व्यस्त कर दिया और अतिवीरतासे सामना किया । इसी
समय उन्होंने अपने राजके दूतोंके द्वारा आस पासके महाराजों को सहायता देनेके लिए
कहला भेजा । इस कारण वे लोग भी तात्कालिक सहायता देने आ पहुँचे । परन्तु उन
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
प्रथमोच्छ्वासः ]
व्याख्याद्वयोपेतम् ।
११५
नायातिसत्वरमापततां धरापतीनामचिरकालभाविन्यपि सन्निधावदत्ता-
पेक्षः साक्षादिवावलेपो वपुष्मानक्षमापरीतः प्रतिबलं प्रतिजग्राह ।
( ११ ) जगृहे च महति संपराये क्षीणसकलसैन्यमण्डलः प्रचण्ड-
प्रहरणशतभिन्नमर्मा सिंहवर्मा करिणः करिणमवप्लुत्यातिमानुषप्रमाण-
बलेन चण्डवर्मणा । स च तद्दुहितर्यम्बालिकायामबलारत्नसमाख्याता-
दानाय निमन्त्रितानामित्यर्थः । आपतताम् आगच्छताम् । अचिरभाविनि शीघ्र-
भाविनि । सन्निधौ सन्निधाने । उपस्थिताविति यावत् । अदत्तापेक्षः अपेक्षामकृत्वे-
त्यर्थः । साक्षात् अग्रतः स्थित । वपुष्मान् मूर्त्तिमान् । अवलेपो गर्वः । अक्षमापरीतः
कोपाक्रान्तः । प्रतिबलं शत्रुसैन्यम् । प्रतिजग्राह आक्रान्तवान् ।
( ११ ) जगृहे गृहीतः चण्डवर्मणा सिंहवर्मेत्यन्वयः । संपराये युद्धे । क्षीणं
नष्टं सकलं सैन्यमण्डलं यस्य सः । प्रचण्डेन भीषणेन प्रहरणशतेन शस्त्रसहस्रेण
भिन्नं विदीर्णं मर्म यस्य सः । करिणः करिणमिति—एकस्मात् गजात् अन्यं गजम्
अवप्लुत्य आरुह्य । अतिमानुषं मनुष्यादप्यधिकं प्राणबलं यस्य तेन । स च चण्ड-
वर्मा च । तद्दुहितरि सिंहवर्मकन्यायाम् । अबलारत्नं स्त्रीरत्नमिति समाख्यातायां
प्रसिद्धायाम् । अतिमात्रम् अभिलाषो यस्य सः—अत्यन्तासक्त इत्यर्थः । एनं सिंह-
वर्माणम् । न व्ययुयुजत् न पृथक् चकार न जघानेत्यर्थः । विपूवँकाद् युजेर्णिज-
न्ताल्लुङ् । अपितु किन्तु । अनीनयत् प्रापयामास । णीञ् प्रापणे इत्यस्य धातोर्णि-
जन्तस्य लुङि रूपम् । अपनीताशेषशल्यं दूरीकृतनिखिलशस्त्रव्रणम् । एनमित्यस्य
विशेषणम् । अकल्पा अचिन्त्या सन्धा प्रतिज्ञा यस्य सः । सत्यप्रतिज्ञ इति भावः ।
महाराजोंकी सहायताकी उन्होंने जरा भी अभिलाषा न की और साक्षात् क्रोधकी मूर्तिके
समान विकराल रूप धारण कर वे क्रुद्ध होकर शत्रुसे जाकर भिड़ गये और वीरताके साथ
साहसपूर्वक घमासान संग्राम किया ।
( ११ ) परन्तु, चण्डवर्मा उनसे अधिक प्रबल पड़ रहा था, साथ ही उसके पास
शस्त्रास्त्रबल भी पर्याप्त था । इस कारण, जैसे एक हाथीको दूसरा शक्तिशाली हाथी धर
पछाड़े उसी प्रकार सिंहवर्माको उसकी सारी सेनाके नष्ट हो जानेके पश्चात् उस चण्डवर्मानि
चारों ओरसे घेर लिया । चण्डवर्मा सिंहवर्माकी पुत्री अम्बालिकाको बहुत चाहता था
जो स्त्रियोंमें मणिके समान देदीप्यमान थी । इसलिए उसने सिंहवर्माको घेरकर
जानसे नहीं मारा अपितु उसे पकड़कर अपने शिविरमें ले गया और वहाँ उसके
घावोंमें मरहम-पट्टी कराकर उसका उपचार कराने लगा तथा उसे अपने यहाँ बन्द कर
रख छोड़ा । उसी समय ज्योतिषियोंको आमन्त्रित किया और उन लोगोंसे उसी रातमें