Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)

by महाकवि दण्डी

Source: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (origin)

DevanagariHindipublished474 pages

४२६ दशकुमारचरितम्। [ उत्तरपीठिकायां

Page 426Permalink

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF

४२६ दशकुमारचरितम्। [ उत्तरपीठिकायां

भुञ्जानो न ते कोष्ठागाराणि रेचयिष्यति। किमिदमपर्याप्तं यदन्यार्जिता-
यासः क्रियते। जीवितं हि नाम जन्मवतां चतुःपञ्चाप्यहानि। तत्रापि
भोगयोग्यमल्पालपं वयःखण्डम्। अपण्डिताः पुनर्जन्मन्त एव ध्वंसन्ते।
नार्जितस्य वस्तुनो लवमप्यास्वादयितुमीहन्ते।
(१४) किं बहुना राज्यभारं भारक्षमेष्वन्तरङ्गेषु भक्तिमत्सु समर्प्य,
अप्सरःप्रतिरूपाभिरन्तःपुरिकाभी रममाणो गीतसंगीतपानगोष्ठीश्च
यथर्तु बध्नन्यथाहं कुरु शरीरलाभम्' इति पञ्चाङ्गीमृष्टभूमिरञ्जलिचुम्बि-
तचूडश्चिरमशेत। प्राहसीच्च प्रीतिफुल्नलोचनोऽन्तःपुरप्रमदाजनः।
(१५) जननाथश्च सस्मितम् 'उत्तिष्ठ ननु हितोपदेशाद् गुरवो भव-

नैवेत्यर्थः। अन्यार्जितं परकीयधनं तदर्थम् आ... क्लेशो युद्धादिनेति शेषः।
जन्मवतां प्राणिनाम्। अह्नापहपमल्पल्पम्। वयःखण्डायुर्भागः। अपण्डिताः
मूर्खाः। जयन्त एव ध्वंसन्ते जित्वाऽपि नाशं गच्छन्ति।
(१४) भारक्षमेषु राज्यपालनसमर्थेषु। अन्तरङ्गेषु अमात्येषु। यथर्तु ऋतुमन-
तिक्रम्य कालानुरूपमित्यर्थः। बध्नन् कुर्वन्। यथाहं सार्थकमू। शरीरलाभं जन्म।
पञ्चाङ्गेति-जानुद्वयं बाहुद्वयं मूर्द्धा चेति पञ्चाङ्गानि तेषां समाहारः पञ्चाङ्गी तया
पञ्चभिरङ्गैरित्यर्थः-मृष्टा स्पृष्टा भूमियेन सः, अञ्जलिना चुम्बिता चूडा मौलिर्येन
सः। तथाविधो विहारभद्रः। चिरं दीर्घकालं यावत्, अशेत भूमौ पतितोऽतिष्ठत्।
(१५) जननाथो राजा अनन्तवर्मा। गुरुत्वविपरीतं दण्डवत्प्रणामकरणमित्यर्थः।

होगा। क्या इतना धन कम है जो धनार्जना वृथा प्रयास किया जाय। प्रत्येक मनुष्यका
जीवन चन्द्रिकाके समान चार दिनोंका है। इसमें भी भोगका समय तो बिलकुल ही कम
है। मूर्ख लोग तो जन्म लेकर भी मरेके समान हो हैं। वे लोग अपनी अर्जित सम्पत्तिका
कुछ भी उपयोग करना नहीं चाहते हैं।
(१४) किं बहुना, आप अपने राज्यका भार अपने उन अन्तरंग, विश्वसनीय
व्यक्तियोंको देकर, जो आपके ऊपर श्रद्धा रखनेवाले हों तथा राजकार्यमें कुशल हों एवं
राज्य संभाल सकें, इन्द्रकी अप्सराओंके समान अन्तःपुरकी रमणियोंके साथ आमोद-
प्रमोदपूर्वक गान-वाद्यादिका आनन्द रंगशालामें लूटें तथा ऋतुके अनुकूल सुखभोग
भोगकर जीवन सफल बनावें।' ऐसा कहकर वह अपने दोनों हाथ जोड़कर तथा सर्वांगोंको
पृथिवीतल पर स्पर्शित कराता हुआ दण्डवत् करने लगा। उसके इन वचनों तथा मुद्राओं
को देखकर सभी अन्तःपुरकी वनितायें गद्गद होकर हंस पड़ीं।
(१५) मन्दहास्य करते हुए महाराज भी उठकर कहने लगे—'उठो भाई ! यह तुम

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

Page 427Permalink

अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४२७

न्तः । किमिति गुरुत्वविपरीतमन्विष्ठितम्' इति तमुत्थाप्य क्रीडानिर्भरम-
तिष्ठत् । अथैषु दिनेषु भूयोभूयः प्रस्तुतेऽर्थे प्रेर्यमाणो मन्त्रिवृद्धेन, वच-
साभ्युपेत्य मनसैवाचित्तज्ञ इत्यवज्ञातवान् ।
( १६) अथैवं मन्त्रिणो मनस्यभूत्—'अहो मे मोहाद्वालिश्यम् ।
अरुचितेऽर्थे चोदयन्नर्थीवाक्षिगतोऽहमस्य हास्यो जातः । स्पष्टमस्य
चेष्टानामायथापूर्वम् । तथा हि—न मां स्निग्धं पश्यति, न स्मितपूर्वं
भाषते, न रहस्यानि विवृणोति, न हस्ते स्पृशति, न व्यसनेष्वनुकम्पते,
नोत्सवेष्वनुगृह्णाति, न विलोभनवस्तु प्रेषयति, न मत्सुकृतानि प्रगण-

प्रस्तुते उपदिष्टे । अर्थे विषये । अभ्युपेत्य स्वीकृत्य । अवज्ञातवान् मन्त्रिवृद्धमिति शेषः ।
( (१६) बालिश्यं मूर्खता । अरुचिते अनभीष्टे । अर्थी याचकः । अक्षिगतो
द्वेष्यः । हास्यः परिहासविषयः । अयथापूर्वं पूर्वापरवैपरीत्यं, यथापूर्वं न भवतीति
अयथापूर्वं तस्य भावः तथा । पूर्वं यथासीदिदानीं न तथेति भावः । रहस्यानि
सङ्गोपनीयानि । विवृणोति प्रकाशयति । व्यसनेषु मम विपत्सु । अनुगृह्णाति मयि
अनुग्रहं प्रकाशयति । आसन्नकार्येषु उपस्थितकर्मसु । अभ्यन्तरीकरोति नियो-
जयति । अनर्हेषु अयोग्येषु । अवष्टभ्यमानमाक्रम्यमाणम् । अनुजानाति अनुमोदते ।
विश्रम्भं विश्वासम् । प्रतिक्षिपति निषेधति । नयज्ञानां नीतिविदाम् । स्खलितानि

क्या कर रहे हो ? तुम मुझे उचित सम्मति देनेवाले व्यक्ति हो, तुम्हारा ऐसा करना-
दण्डवत् करना, अनुचित है । तुम तो मेरे उपदेशकके समान हो । उपदेशकोंको कभी
शिष्योंके सामने माथा नहीं टेकना चाहिये ।' ऐसा कहकर महाराजने उसे उठाया और
अपने पास बैठाकर स्वयं भी बैठ गये । उन्होंने अपने मनमें विचार किया 'आजकल हमें
हमारे सचिवगण वार-वार प्रस्तुत अर्थके लिए जो सम्मतियाँ दे रहे हैं; इसने उन्हीं
सम्मतियोंको सुन लिया है तथा उनका आशय न समझकर बड़-बड़ कर रहा है'। अतः
उन्होंने उसकी बातोंपर ध्यान ही नहीं दिया ।
(१६) मन्त्रियोंने अपने मतमें विचार किया—अहो हम लोग कितनी भारी अज्ञता
कर रहे हैं कि महाराजसे बार-बार अरुचिकर बातें कहते हैं । हमारे वार-बार ऐसे कथनसे
वे महाराज हमें भिखारी समझते हैं और हँसी उड़ाते हैं । उनका जो व्यवहार हमारे
साथ पहले होता था वह अब नहीं होता । यहाँतक कि वे हमें अब प्रेमपूर्ण दृष्टिसे
नहीं देखते हैं, हमसे हँसकर बोलते भी नहीं हैं । अपने चित्तकी बातें भी नहीं बताते हैं ।
बात करते समय तक भी हमारा स्पर्श नहीं करते हैं। हमें कष्टमें जानकर भी कृपा नहीं
करते । हमारे यहाँ महोत्सवों तकमें नहीं सम्मिलित होते । न तो हमारे घर की कुशलता

२८ द० कृ० उ०