Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

by पण्डित विष्णु शर्मा

Source: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (origin)

DevanagariHindipublished536 pages

( ४४४ ) पञ्चतन्त्रम् ।

Page 459Permalink

( ४४४ ) पञ्चतन्त्रम् ।

एतस्मादेव उष्ट्रीपरिपालनात् अस्य कुटुम्बस्य भव्यं सञ्जातम् ।
तत् किं अन्येन व्यापारेण" । एवं विचिन्त्य गृहमागत्य प्रि-
यामाह,-"भद्रे ! समीचीनोऽयं व्यापारः तव सम्मतिश्चेत्
कुतोऽपि धनिकात् किंचित द्रव्यमादाय मया गुर्जुरदेशे
गन्तव्यं करभग्रहणाय । तावत् त्वया एतौ यत्नेन रक्षणीयौ ।
यावत् अहमपरामुष्ट्रीं गृहीत्वा समागच्छामि" । ततश्च गुर्ज-
रदेशं गत्वा उष्ट्रीं गृहीत्वा स्वगृहं आगतः । किं बहुना, तेन
तथा कृतं यथा तस्य प्रचुरा उष्ट्राः करभाश्च सम्मिलिताः ।
ततस्तेन महदुष्ट्रयूथं कृत्वा रक्षापुरुषो धृतः । तस्य वर्षं
प्रति वृत्त्या करभं एकं प्रयच्छति । अन्यच्च अहर्निशं दुग्धपानं
तस्य निरूपितम् । एवं रथकारोऽपि नित्यमेव उष्ट्रीकरभव्या-
पारं कुर्वन् सुखेन तिष्ठति । अथ ते दासेरका अधिष्ठानोपवने
आहारार्थं गच्छन्ति । कोमलवल्लीः यथेच्छया भक्षयित्वा
महति सरसि पानीयं पीत्वा सायन्तनसमये मन्दं मन्दं ली-
लया गृहं आगच्छन्ति । स च पूर्वदासेरको मदातिरेकात्
पृष्ठे आगत्य मिलति । ततस्तैः कलभैः अभिहितः-"अहो !
मन्दमतिः अयं दासेरको यथा यूथाद्भ्रष्टः पृष्ठे स्थित्वा घण्टां
वादयन् आगच्छति । यदि कस्यापि दुष्टसत्त्वस्य मुखे
पतिष्यति, तन्नूनं मृत्युमवाप्स्यति" । अथ तस्य तद्वनं
गाहमानस्य कश्चित् सिंहो घण्टारवं आकर्ण्य समायातः ।
यावत् अवलोकयति, तावत् उष्ट्रीदासेरकाणां यूथं गच्छति।
एकस्तु पुनः पृष्ठे क्रीडां कुर्वन् वल्लरीश्चरन् यावत् तिष्ठति,
तावत् अन्ये दासेरकाः पानीयं पीत्वा स्वगृहे गताः । सोऽपि
वनात् निष्क्रम्य यावद्दिशोऽवलोकयति, तावत् न कश्चित् मार्गं
पश्यति वेत्ति च । यूथाद्भ्रष्टो मन्दं मन्दं बृहच्छब्दं कुर्वन् यावत्
कियद्दूरं गच्छति, तावत् तच्छब्दानुसारी सिंहोऽपि क्रमं
कृत्वा निभृतोऽग्रे व्यवस्थितः । ततः यावत् उष्ट्रः समीपं
आगतः तावत् सिंहेन लम्फयित्वा ग्रीवायां गृहीतो मारितश्च ।
अतोऽहं ब्रवीमि-

Page 460Permalink

भाषाटीकासमेतम् । (४४५)

किसी स्थानमें उज्ज्वलंक नाम रथकार रहता था । वह अति दरिद्र होकर
विचारने लगा । "अहो हमारे घरकी दरिद्रताको धिकार है । जो कि सम्पूर्ण
मनुष्य अपने कर्ममे रत हुए स्थित हैं । हमारा कार्य्य तो इस स्थानमें नहीं
चलता । जो कि सम्पूर्ण लोकोके पुराने चार कोष्ठके घर हैं । मेरा नहीं है सो
क्या मेरे रथकार होनेसे प्रयोजन है" । ऐसा विचार कर देशसे चलागया ।
जबी कुछ दूर वनमें पहुचा कि, सूर्य्यके अस्त समय अपने यूथसे भ्रष्ट हुई प्रस-
वपीडासे युक्त एक ऊटनीको देखा । वह उस बच्चेसे युक्त ऊटनीको लेकर अपने
घरको चला, घरमें प्राप्त हो रस्सी ले उससे उस ऊटनीको बाधता हुआ । तीव्र
(तीक्ष्ण) कुल्हाडीको लेकर उसके निमित्त पत्ते लेनेको पर्वतके एक स्थानमें गया।
वहा नूतन कोमल बहुतसे पत्ते छेदनकर शिरपर धारणकर उसके आगे डाल
देता हुआ । वहभी उनको शनैः २ भक्षण करने लगी तब रातदिन पल्लव
भक्षणके प्रभावसे पुष्ट शरीर ऊटनी होगई । और दासेरकभी महान् ऊट होगया।
तबतक नित्यही दूधको ग्रहणकर अपने कुटुम्बकी पालना करता । तब रथका-
रने प्यारके कारण ऊटके बच्चेकी गर्दनमें वडा घटा बाध दिया । पीछे रथकार
विचारने लगा । "अहो ! और दुष्कृत कर्मोंसे क्या है जबसे मैं इस ऊटके
पालन करने लगा उससे इस कुटुम्बकी कुशल हुई सो अब और व्यापारसे
क्या है" ऐसा विचार घर आनकर अपनी प्रियासे बोला- "भद्रे !' यह व्यापार
अच्छा है । जो तेरी सम्मति हो तो किसी धनीसे कुछ द्रव्य लाकर मैं ऊटके
बच्चे ग्रहण करनेको गुर्जर देशमें जाऊगा । तबतक तु इन दोनोंकी यत्नसे रक्षा
कर । जबतक मैं और ऊटनीको लाउ "। तब वह गुर्जर देशमें जाय ऊटनीको
ग्रहणकर अपने घर आया । बहुत कहनेसे क्या है उसने वह किया जो उसके
बहुतसे ऊटके बच्चे होगये । तब उसने वडा ऊटोंका यूथ कर एक रक्षा पुरुष
रक्खा । उस रक्षकको नौकरीमें प्रतिवर्ष एक ऊटका बच्चा देता । और प्रतिदिन
दूधपानभी उसको निरूपण करदिया । इस प्रकार रथकार नित्यही ऊटनी ऊटके
बच्चोका व्यापार करता सुखसे स्थित था । और वे ऊटके बच्चे घरके उपवनमे
भोजनको जाते । कोमल बेलें यथेच्छ भोजनकर बडे सरोवरमे पानी पीकर
संध्यासमय मन्द २ लीलासे घरको आते । और वह पहला बच्चा मदके अधिक
होनेसे पीछे आकर मिलता । तब उन बच्चोंने कहा-"अहो-! यह बच्चा वडा