सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

( २४६ )' पञ्चतन्त्रम् ।

( २४६ )' पञ्चतन्त्रम् ।
शौचसे अधशेष रही मृत्तिकासेभी कुछ कार्य सिद्ध हो सकताहै, परन्तु निर्धन
मनुष्य किसी कामका नहीं होता ॥ ११० ॥
अधनो दातुकामोऽपि संप्राप्तो धनिनां गृहम् ।
मन्यते याचकोऽयं धिग्दारिद्र्यं खलु देहिनाम् ॥ १११ ॥
अधन (दरिद्री) देनेकी इच्छा करके धनियोंके घरमें आवे तोभी वह उसको
याचकही मानते हैं देहधारियोंकी अवित्तताको धिक्कारहै ॥ १११ ॥
अतो वित्तापहारं विदधतो यदि मे मृत्युः स्यात् तथापि
शोभनम् । उक्तञ्च-
यदि चौर्य कर्म करते मेरी मृत्यु हो जाय तोभी अच्छाहै। कहाहै-
स्ववित्तहरणं दृष्ट्वा यो हि रक्षत्यसून्ररः ।
पितरोऽपि न गृह्णन्ति तद्दत्तं सलिलाञ्जलिम् ॥ ११२ ॥
जो अपने धनको हरण होता देखकर प्राणोंकी रक्षा करताहै उसकी दीहुई
अंजलि को पितर ग्रहण नहीं करते हैं ॥ ११२ ॥
तथाच-
तैसेही-
गवार्थे ब्राह्मणार्थे च स्त्रीवित्तहरणे तथा ।
प्राणांस्त्यजति यो युद्धे तस्य लोकाः सनातनाः ॥११३॥"
गौ, ब्राह्मण, स्त्री तथा धनके हरण करनेमे और युद्धमें जो मनुष्य प्राणों-
को त्यागता है उसको सनातन लोक प्राप्त होते हैं ॥ ११३ ॥"
एवं निश्चित्य रात्रौ तत्र गत्वा निद्रावशं उपागतस्य पेटायां
मया छिद्रं कृतं यावत् तावत् प्रबुद्धो दुष्टतापसः 'ततश्च
जर्जरवंशप्रहारेण शिरसि ताडितः कथञ्चित् आयुःशेषतया
निर्गतोऽहं न मृतश्च । उक्तंच-
यह विचार रात्रिमें उस स्थानमें जाकर ज्योंहीं मैंने उस गठरीमें छिद्र किया
त्योंही वह दुष्टात्मा जाग उठा और उस जर्जर वंशसे मेरे शिरमें प्रहार किया
किसी प्रकार आयुके शेष होनेसे निकलगया मरा नहीं । कहा है-
प्राप्तव्यमर्थं लभते मनुष्यो
देवोऽपि तं लंघयितुं न शक्तः ।

भाषाटीकासमेतम् । ( २४७ )
तस्मान्न शोचामि न विस्मयो मे
यदस्मदीयं न हि तत्परेषाम् ॥ ११४ ॥
प्राप्त होने योग्य धनकोही मनुष्य प्राप्त होताहै देवभी उसको लंघन करनेको
समर्थ नही है इस कारण न मैं शोच करताहू न मुझे विस्मय है कारण कि, जो
हमारा है वह दूसरोंका नहीं है ॥ ११४ ॥
काककूर्मो पृच्छतः-“कथमेतत् !” हिरण्यक आह-
काक कूर्म बोले,-“यह कैसे ?” वह हिरण्यक बोला-
कथा ४.
अस्ति कस्मिंश्चिन्नगरे सागरदत्तो नाम वणिक्,तत्सूनुना
रूपकशतेन विक्रीयमाणः पुस्तको गृहीतः । तस्मिंश्च लि-
खितमस्ति ।
किसी नगरमें सागरदत्त नामक एक वणिक् रहताथा इसके पुत्रने सौ रुपयेमें
बिकती हुई एक पुस्तक खरीदी । उसमे लिखाथा-
प्राप्तव्यमर्थं लभते मनुष्यो
देवोऽपि तं लंघयितुं न शक्तः ।
तस्मान्न शोचामि न विस्मयो मे
यदस्मदीयं न हि तत्परेषाम् ॥ ११५ ॥
प्राप्त होनेयोग्य अर्थकोही मनुष्य लेता है उसको उल्लंबन करनेको देवभी
समर्थ नहीं है इस कारण न मैं शोच करता हूं न मुझको विस्मय है जो हमारा है
वह दूसरोका नहीं ॥ ११५ ॥
तद्दृष्ट्वा सागरदत्तेन तनुजः पृष्टः,-“पुत्र ! कियता मूल्येन
एष पुस्तको गृहीतः!?” सोऽब्रवीत्,-“रूपकशतेन” । तच्छ्रु-
त्वा सागरदत्तोऽब्रवीत्,-“धिक् मूर्ख ! त्वं लिखितैकश्लोकं
रूपकशतेन यद्गृह्णासि एतया बुद्ध्या कथं द्रव्योपार्जनं करि-
ष्यसि । तत् अद्य प्रभृति त्वया मे गृहे न प्रवेष्टव्यम्” । एवं
निर्भर्त्स्य गृहात् निःसारितः । स च तेन निर्वेदेन विप्रकृष्टं
देशान्तरं गत्वा किमपि नगरमासाद्य अवस्थितः । अथ कति-
पयदिवसैः तन्नगरनिवासिना केनचिदसौ पृष्टः,-“कुतो भवा-