पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( ४६० ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ४६० ) पञ्चतन्त्रम् ।
एवं संस्तुत्य ततः प्रधानक्षपणकम् आसाद्य क्षितिनिहि-
तजानुचरणो “नमोऽस्तु वन्दे” इति उच्चार्य्य लब्धधर्मवृ-
द्धयशीर्वादः सुखमालिवानुग्रहलब्धव्रतादेश उत्तरीयनिब-
द्धग्रन्थिः सप्रश्रयम् इदमाह,-“भगवन् ! अद्य अभ्यवरण-
क्रिया समस्तमुनिसमेतेन अस्मद्गृहे कर्त्तव्या” स आह,-
“भोः श्रावक ! धर्मज्ञोऽपि किमेवं वदसि किं वयं ब्राह्मणस-
मानाः । यत आमन्त्रणं करोषि । वयं सदैव तत्कालपरिच-
र्य्यया भ्रमन्तो भक्तिभाजं श्रावकम् अवलोक्य तस्य गृहे
गच्छामः तेन कृच्छ्रादभ्यर्थिताः तद्गृहे प्राणधारणमात्राम्
अशनक्रियां कुर्मः । तत् गम्यतां नैवं भूयोऽपि वाच्यम्” ।
तच्छ्रुत्वा नापित आह,-“भगवन् ! वेद्मि अहं युष्मद्धर्मम्,
परं भवतो बहुश्रावका आह्वयन्ति, साम्प्रतं पुनः पुस्तका-
च्छादनयोग्यानि कर्पटानि बहुमूल्यानि प्रगुणीकृतानि तथा
पुस्तकानां लेखनाय लेखकानाञ्च वित्तं सञ्चितम् आस्ते,
तत्सर्वथा कालोचितं कार्य्यम्” । ततो नापितोऽपि स्वगृहं
गतः तत्र च गत्वा खादिरमयं लगुडं सज्जीकृत्य कपाटयुगलं
द्वारे समाधाय सार्द्धप्रहरैकसमये भूयोऽपि विहारद्वारम्
आश्रित्य सर्वान् क्रमेण निष्क्रामतो गुरुप्रार्थनया स्वगृहम्
आनयत, तेऽपि सर्वे कर्पटवित्तलोभेन भक्तियुक्तानपि परि-
चितश्रावकान् परित्यज्य प्रहृष्टमनस्तस्य पृष्ठतो ययुः । अथवा
साधु इदमुच्यते-
इस प्रकार स्तुतिकर प्रधान क्षपणकके पास जाकर पृथ्वीमें जंघाचरणको
छुवाय; “आपको नमस्कार है” ऐसा उच्चारण कर धर्मवृद्धिका आशीर्वाद ग्रहण
कर, प्रधान क्षपणकके अनुग्रहसे व्रतदीक्षाको प्राप्त हो गलवस्त्रके निमित्त उत्त-
रीयकी गांठ बांधे नम्रतापूर्वक इस प्रकार बोला-“आज भोजनकी क्रिया सब
मुनियोंके साथ मेरे घर करनी चाहिये” । वह बोला-“भो श्रावक ! ( धर्म
सुने हुए ) धर्मका जाननेवाला होकरभी क्यों ऐसा कहता है । क्या हम ब्राह्मणकी
समान है, जो निमंत्रण करता है । हम तो सदाही तत्कालकी परिचर्यासे भ्रमते
भाषाटीकासमेतम्। ( ४६१ )
हुए किसी भक्त श्रावकको देखकर उसके घर चले जाते है, और उसकी अत्यन्त
प्रार्थनासे उसके घरमें प्राणधारण मात्र भोजन क्रियाको करते हैं, सो जाओ फिर
ऐसा न कहना" । यह सुन नापित बोला- "भगवन् ! मैं आपका धर्म जानता
हूं, परन्तु आपको बहुत श्रावक ( सरावगी ) बुलाते हैं, मैंने तो इस समय
बहुतसे पुस्तकके बांधने योग्य वस्त्र बहु मूल्यके संग्रह किये हैं । तथा पुस्तकोके
निमित्त लेखकोंको धन एकत्र किया स्थित है । सो सर्वथा समयके उचित कार्य
करो" । तब नाईभी अपने घर गया । और वहाजाकर खैरकी लकडीको तयार
कर दोनों किवाड़ घरकी बन्दकर डेढ पहरतक फिरभी विहारद्वार परस्थित होकर
सबके क्रमसे आश्रमसे निकलनेपर वडी प्रार्थनासे उन्हें अपने घरमें लाया । वेभी
सब कपट और धनके लोभसे, भक्तियुक्त जाने पूछे हुए सरावागियोंको छोडकर प्रसन्न-
मनसे उसके पीछे २ गये । यह अच्छा ही कहा है कि-
एकाकी गृहसंत्यक्तः पाणिपात्री दिगम्बरः ।
सोऽपि संवाह्यते लोके तृष्णया पश्य कौतुकम् ॥ १५ ॥
जो इकळा गृहशून्य हाथरूपी पात्रवाला दिगम्बर ( नग्न है ) वहभी संसारमें
तृष्णासे हरण होता है इस कौतुकको देखो ॥ १५ ॥
जीर्य्यन्ते जीर्य्यतः केशा दन्ता जीर्य्यन्ति जीर्य्यतः ।
चक्षुः श्रोत्रे च जीर्य्येते तृष्णैका तरुणायते ॥ १६ ॥
बूढ़े होनेसे बाल जीर्ण होजाते हैं, जीर्ण होनेसे दातभी जीर्ण होजाते हैं नेत्र
और कानभी जीर्ण होजाते हैं एक तृष्णाही तरुण होती जाती है ॥ १६ ॥
अपरं गृहमध्ये तान् प्रवेश्य द्वारं निभृतं विधाय लगुड-
प्रहारैः शिरसि अताडयत्, तेऽपि ताड्यमाना एके मृताः
अन्ये भिन्नमस्तकाः फूत्कर्त्तुम् उपचक्रमिरे । अत्रान्तरे तमा-
क्रन्दम् आकर्ण्य कोटरक्षपालैः अभिहितं,-"भो भोः ! किम्
अयं महान् कोलाहलो नगरमध्ये ? तद्गम्यतां गम्यताम्" ।
ते च सर्वे तदादेशकारिणः तत्सहिता वेगात् तद्गृहं गताः
तावत् रुधिरप्लावितदेहाः पलायमाना नग्नका दृष्टाः । तैः स
नापितो बद्धः । हतशेषैः सह धर्माधिष्ठानं नीतः । तैः नापितः