सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

( १६० ) पञ्चतन्त्रम् ।

( १६० ) पञ्चतन्त्रम् ।
दूत बोला,-"भो गरुड ! कभीभी भगवान्‌के प्रति तुमने ऐसे वचन नहीं
कहेथे सो कहतो भगवान्‌ने तुम्हारा क्या अपमान किया है ?" गरुड बोला,-
“भगवान्‌के आश्रयभूत सागरने इस टिट्टिभके अण्डे ग्रहण करलिये सो यदि-
सागरको दण्ड न दियागया तो मैं भगवान्‌का भृत्य नहीं यह मेरा निश्चय तू कह
देना सो तुम शीघ्र जाकर भगवान्‌से कहो”। तब दूतसे प्यारसे क्रोधित हुए
गरुडको जानकर भगवान् विचारने लगे। "अहो ! गरुडका क्रोध सत्यही है सो,
स्वयं जाकर सन्मानपूर्वक उसको लाऊं। कहा है-
भक्तं शक्तं कुलीनञ्च न भृत्यमपमानयेत् ।
पुत्रवल्लालयेन्नित्यं य इच्छेच्छ्रियमात्मनः ॥ ३८२ ॥
भक्त समर्थ और कुलीन सेवकका तिरस्कार न करे जो अपना मंगल चाहे तो
पुत्रवत् उसको लालन पालन करे ॥ ३८२ ॥
अन्यच्च-
और भी-
राजा तुष्टोऽपि भृत्यानामर्थमात्रं प्रयच्छति ।
तेतु सम्मानितास्तस्य प्राणैरप्युपकुर्वते ॥ ३८३ ॥”
राजा भृत्योंपर सन्तुष्ट हो धनमात्र देता है और भृत्य सम्मानित हुए
प्राण तक लगा देते हैं ॥ ३८३ ॥”
इत्येवं सम्प्रधार्य्य रुक्मपुरे वैनतेयसकाशं सत्वरमगमत,
वैनतेयोऽपि गृहागतं भगवन्तमवलोक्य त्रपाधोमुखः प्रण-
म्योवाच-“भगवन् ! त्वदाश्रयोन्मत्तेन समुद्रेण मम भृत्यस्य
अण्डानि अपहृत्य ममापमानो विहितः । परं भगवल्लज्जया
मया विलम्बितं नोचेदेनमहं स्थलान्तरमद्यैव नयामि, यतः
स्वामिभयाच्छुनोऽपि प्रहारो न दीयते। उक्तञ्च-
ऐसा विचारकर गरुडके नगर रुक्मपुरमें गरुडके निकट बहुत शीघ्र गये।
गरुड भी घर आये भगवान्‌को देख लज्जासे नीचे मुखकर प्रणाम कर बोला,-
“भगवन् ! तुम्हारे आश्रयसे उन्मत्त हुए समुद्रने मेरे भृत्यके अण्डे लेकर मेरा
अपमान किया। सो आपकी लज्जासेही देर करी नहीं तो इसे मैं आजही शुष्क
करदूं, परन्तु स्वामीके भयसे कुत्तेको भी नहीं माराजाता। कहा है-

भाषाटीकासमेतम् । ( १६१ )
येन स्याल्लघुता वाथ पीडा चित्ते प्रभोः क्वचित् ।
प्राणत्यागेऽपि तत्कर्म न कुर्यात्कुलसेवकः ॥ ३८४॥”
जिससे लघुता वा प्रभुके चित्तमें कुछभी पीडाहो कुलसेवक् प्राणके त्यागमें
भी वह कर्म न करे ॥ ३८४ ॥”
तच्छ्रुत्वा भगवान् आह-“भो वैनतेय ! सत्यमभिहितं
भवता । उक्तञ्च-
यह सुनकर भगवान् बोले,-“हे गरुडजी ! आपने सत्य कहा, कहाहै कि-
भृत्यापराधजो दण्डः स्वामिनो जायते यतः ।
तेन लज्जापि तस्योत्था न भृत्यस्य तथा पुनः ॥ ३८५ ॥
भृत्यके अपराधसे उत्पन्न हुआ दण्ड स्वामीको होता है उससे उस स्वामी-
को जो लज्जा होती है ऐसी भृत्यको नहीं ॥ ३८५ ॥
तदागच्छ येन अण्डानि समुद्रादादाय टिट्टिभं सम्भाव-
यावः अमरावतीञ्च गच्छावः”। तथानुष्ठिते समुद्रो भगवता
निर्भर्त्स्य आग्नेयं शरं सन्धाय अभिहितः,-“भो दुरात्मन् !
दीयन्तां टिट्टिभाण्डानि नो चेत् स्थलतां त्वां नयामि”।
ततः समुद्रेण सभयेन टिट्टिभाण्डानि तानि प्रदत्तानि, टिट्टि-
भेनापि भार्यायै समर्पितानि । अतोऽहं ब्रवीमि, “शत्रोर्ब-
लमविज्ञाय” इति ।
सो आओ समुद्रसे अण्डे लेकर टिट्टिभका सत्कार करें और अमरावतीको
जायं। ऐसा करनेपर सागरको भगवान्‌ने घुडक अग्निव्वाण चढाकर कहा-
“दुरात्मन् टिट्टिभके अण्डे दे नहीं तो तुझको शुष्क कर दूंगा”। तब सागरने
डरकर टिट्टिभके अण्डे दे देदिये । टिट्टिभने अपनी स्त्रीको समर्पण किये इससे मैं
कहता हू “शत्रुका बल बिना जाने इत्यादि” ॥
तस्मात् पुरुषेण उद्यमो न त्याज्यः”। तदाकर्ण्य सञ्जीव-
कस्तमेव भूयोऽपि पप्रच्छ,-“भो मित्र ! कथं ज्ञेयो मयाऽसौ
दुष्टबुद्धिरिति । इयन्तं कालं यावदुत्तरोत्तरस्नेहेन प्रसादेन
च अहं दृष्टो न कदाचित् तद्विकृतिर्दृष्टा, तत् कथ्यतां येना-
११