सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

( ३२६ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( ३२६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
कौशल है । उसको अंगीकार करके स्वयंही मै उसके विजयके निमित्त जाऊंगा
और शत्रुको वंचित कर वध करूंगा । कहा है कि-
बहुबुद्धिसमायुक्ताः सुविज्ञाना बलोत्कटान् ।
शक्ता वञ्चयितुं धूर्त्ता ब्राह्मणं छागलादिव ॥ ११७ ॥”
बहुत बुद्धिसे युक्त, अच्छे विज्ञानवाले बलसे उत्कट पुरुषोंको वंचन करनेमें
समर्थ होते हैं जैसे धूर्तोंने ब्राह्मणको ठग उससे बकरा हरण किया ॥११७॥”
मेघवर्ण आह,–“कथमेतत् ?” सोऽब्रवीत्–
मेघवर्ण बोला,–“यह कैसी कथा है ?” वह बोला-
कथा ३.
कस्मिंश्चित् अधिष्ठाने मित्रशर्मा नाम ब्राह्मणः कृताग्नि-
होत्रपरिग्रहः प्रतिवसति स्म । कदाचित् माघमासे सौम्या-
निले प्रवाति, मेघाच्छादिते गगने, मन्दं मन्दं प्रवर्षति पर्ज-
न्ये,पशुप्रार्थनाय किञ्चिद् ग्रामान्तरं गत्वा कश्चिद् यजमानो
याचितः । “भो यजमान ! आगामिन्याममावस्यायामहं
यक्ष्यामि यज्ञम् । तत् देहि मे पशुमेकम्” । अथ तेन तस्य
शास्त्रोक्तः पीवरतनुः पशुः प्रदत्तः । सोऽपि तं समर्थमितश्चे-
तश्च गच्छन्तं विज्ञाय स्कन्धे कृत्वा सत्वरं स्वपुराभिमुखः
प्रतस्थे । अथ तस्य गच्छतो मार्गे त्रयो धूर्त्ताः क्षुत्क्षामक-
ण्ठाः सम्मुखा बभूवुः । तैश्च तादृशं पीवरतनुं स्कन्धे आरू-
ढमवलोक्य मिथोऽभिहितम्,-“अहो ! अस्य पशोः भक्षणात
अद्यतनीयो हिमपातो व्यर्थतां नीयते तत् एनं वञ्चयित्वा
पशुम् आदाय शीतत्राणं कुर्मः” । अथ तेषामेकतमो वेशप-
रिवर्तनं विधाय सम्मुखो भूत्वा अपमार्गेण तं आहिताग्निम्
ऊचे–“भो ! भो ! बालाग्निहोत्रिन् ! किमेवं जनविरुद्धं
हास्यकार्यमनुष्ठीयते । यदेष सारमेयोऽपवित्रः स्कन्धा-
धिरूढो नीयते । उक्तञ्च यतः–
किसी स्थानमें मित्रशर्मा ब्राह्मण अग्निहोत्री रहताथा । वह एकबार माघके
महीनेमें मन्द पवनके बहन करते मेघाच्छादित आकाशसे मन्द मन्द वर्षाके

भाषाटीकासमेतम्। ( ३२७ )
होनेमें पशु लेनेके लिये किसी ग्रामान्तरमें जाकर किसी यजमानसे याचना की
“भो यजमान ! आनेवाली अमावास्याको मैं यज्ञ करूंगा सो मुझे एक पशु दो"।
तब उसने उसको शास्त्रोक्त पुष्ट शरीर एक पशु दिया। वह भी उसे समर्थ इधर
उधर जाता देखकर कन्धेपर रख शीघ्र अपने पुरकी ओरको चला। तब उसके
मार्गमें जाते तीन धूर्त भूखसे व्याकुल सन्मुख हुए। उन्होंने इस प्रकार पुष्ट
शरीर स्कन्धेपर आरूढ उसको देखकर परस्पर कहा,—“अहो ! इस पशुके
भक्षणसे आजका जाडा व्यर्थ किया जाय। सो इसको वंचित कर पशुले
शीतसे (अपनी) रक्षाकरें”। तब उनमेंसे एक अपना वेश बदलकर सामने
उसकीओर कुमार्गसे आकर उस अग्निहोत्रीसे बोला,-“भो भो निर्बोध अग्नि-
होत्री ! क्यो यह सज्जनोंके विरुद्ध हास्यका कार्य करते हो जो यह अपवित्र
सारमेय कन्धेपर चढाये लिये जाते हो। कहा है कि-
श्वानकुक्कुटचाण्डालाः समस्पर्शाः प्रकीर्त्तिताः।
रासभोष्ट्रौ विशेषेण तस्मात्तान्नैव संस्पृशेत् ॥ ११८ ॥”
श्वान, कुक्कुट, चाण्डाल यह समान स्पर्शवाले हैं विशेष कर गधा और ऊटभी,
इस कारण इनको स्पर्श न करें ॥ ११८ ॥”
ततश्च तेन कोपाभिभूतेन अभिहितम्,-“अहो! किमन्धो
भवान् ? यत् पशुं सारमेयं प्रतिपादयसि”। सोऽब्रवीत,-
“ब्रह्मन् ! कोपः त्वया न कार्य्यः। यथेच्छया गम्यताम्"इति।
अथ यावत् किञ्चित् अध्वनोऽन्तरं गच्छति, तावत् द्वितीयो
धूर्त्तः सम्मुखे समुपत्य तमुवाच,-“भो ब्रह्मन् ! कष्टं कष्टं
यद्यपि वल्लभोऽयं ते मृतवत्सः, तथापि स्कन्धमारोपयि-
तुमयुक्तम्। उक्तञ्च यतः-
तब उसने क्रोध कर कहा—“अरे ! क्या तू अन्धा है ? जो पशुको कुत्ता
कहता है”। वह बोला,-“ब्रह्मन् आप क्रोध न करो यथेच्छ जाइये”। जबतक
वह कुछ और दूर गये तबतक दूसरा धूर्त सामनेसे आकर उससे बोला,-“भो
ब्रह्मन् ! खेद हे २ यद्यपि यह मरा हुआ गौका बच्चा तुम्हारा प्रियहै तो भी कन्धेप
रखना अयुक्त है। कहा भी है-