पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( ४५६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ४५६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
शील, पवित्रता, सहनशीलता, चतुराई, मधुरता, कुलमें जन्म, वित्तहीन
पुरुषके कुछ भी भले नहीं लगते ॥ २ ॥
मानो वा दर्पो वा विज्ञानं विभ्रमः सुबुद्धिर्वा ।
सर्वं प्रणश्यति समं वित्तविहीनो यदा पुरुषः ॥ ३ ॥
जब पुरुष धनहीन होता है तब मान, दर्प, विज्ञान, विलास, बुद्धि, एक
साथही सब नष्ट होजाते हैं ॥ ३ ॥
प्रतिदिवसं याति लयं वसन्तवाताहतेव शिशिरश्रीः ।
बुद्धिर्बुद्धिमतामपि कुटुम्बभरचिन्तया सततम् ॥ ४ ॥
वसन्तकी वातसे हत हुई शिशिर ऋतुकी शोभाकी समान बुद्धिमानोंकी
बुद्धि निरन्तर कुटुम्बके भरण पोषणकी चिन्तामेंही लय होजाती है ॥ ४ ॥
नश्यति विपुलमतेरपि बुद्धिः पुरुषस्य मन्दविभवस्य ।
घृतलवणतैलतण्डुलवस्त्रेन्धनचिन्तया सततम् ॥ ५ ॥
मन्द ऐश्वर्य होजानेपर महाबुद्धिमान्की बुद्धि भी नष्ट होजाती है, निरन्तर
घृत, लवण, तेल, तण्डुल, वस्त्र, ईंधनकी चिन्ताही लगी रहती है ॥ ५ ॥
गगनमिव नष्टतारं शुष्कं सरः श्मशानमिव रौद्रम् ।
प्रियदर्शनमपि रूक्षं भवति गृहं धनविहीनस्य ॥ ६ ॥
नष्ट तारेवाले आकाशकी समान, सूखे सरोवरकी समान भयंकर श्मशानकी
समान धनहीनका घर प्रियदर्शन भी उपरोक्त प्रकारका लगता है ॥ ६ ॥
न विभाव्यन्ते लघवॊ वित्तविहीनाः पुरोऽपि निवसन्तः ।
सततं जातविनष्टाः पयसामिव बुद्बुदाः पयसि ॥ ७ ॥
धनसे हीन लघुपुरुष आगे निवास करते हुए भी विदित नहीं होते जैसे
जलसे उत्पन्न होकर जलमें ही नष्ट होकर (बुलबुले) नहीं विदित होते हैं॥७॥
सुकुलं कुशलं सुजनं विहाय कुलकुशलशीलविकलेऽपि ।
आढ्ये कल्पतराविव नित्यं रज्यन्ति जननिवहाः ॥ ८ ॥
जन समूह अच्छे कुलीन चतुर सुजन (निर्धनी पुरुषको छोड़कर) कुल
चतुरता और शीलसे हीन भी धनी पुरुषमें कल्पवृक्षकी समान नित्य अनुराग
करते हैं ॥ ८ ॥
भाषाटीकासमेतम् । (४५७)
विफलमिह पूर्वसुकृतं विद्यावन्तोऽपि कुलसमुद्भूताः ।
यस्य यदा विभवः स्यात्तस्य तदा दासतां यान्ति ॥ ९ ॥
इस संसारमे पूर्व उपकार कोई नहीं गिनता विद्यावान् और अच्छे कुलमें
उत्पन्न हुए भी जिसके सम्पत्ति हो उसकी दासताको प्राप्त होते हैं (पूर्वमे उप-
कार किये निर्धनको कोई नहीं सेवता ) ॥ ९ ॥
लघुरयमाह न लोकः कामं गर्जन्तमपि पतिं पयसाम् ।
सर्वमलज्जाकरमिह यत्कुर्वन्तीह परिपूर्णाः ॥ १० ॥”
मनुष्य कठोर गर्जना करते हुए भी जलके पति सागर (धनी) को यह अल्पवेग
है ऐसा नहीं कहते धनी इस संसारमें जो कुछ करते हैं वह उनको लज्जाकर
नहीं होता ( प्रत्युत सब श्लाघा करते हैं ) ॥ १० ॥”
एवं सम्प्रधार्य भूयोऽपि अचिन्तयत,-“यदहम् अनशनं
कृत्वा प्राणान् उत्सृजामि, किमनेन नो व्यर्थजीवितव्यसनेन”
एवं निश्चयं कृत्वा सुप्तः । अथ तस्य स्वप्ने पद्मानिधिः क्षपण-
करूपी दर्शनं गत्वा प्रोवाच,-“भोः श्रेष्ठिन् ! मा त्वं वैराग्यं
गच्छ । अहं पद्मानिधिः तव पूर्वपुरुषोपार्जितः, तदनेन एव
रूपेण प्रातःत्वद्गृहम् आगमिष्यामि। तत् त्वया अहं लगुड-
प्रहारेण शिरसि ताडनीयो, येन कनकमयो भूत्वा अक्षयो
भवामि” । अथ प्रातः प्रबुद्धः सन् स्वप्नं स्मरन् चिन्ताचक्रं
आरूढः तिष्ठति । “अहो सत्योऽयं स्वप्नः किंवा असत्यो
भविष्यति न ज्ञायते । अथवा नूनं मिथ्या भाव्यं यतोऽहं
केवलं वित्तमेव चिन्तयामि । उक्तञ्च,-
ऐसा विचार कर फिर भी सोचने लगा,-“सो मै लंघन करके प्राणोंको
त्यागदूं । इस व्यर्थ जीवनसे क्या लाभ है”। ऐसा निश्चय कर सोगया । उसको
स्वप्नमें पद्मानिधि बौद्ध सन्यासीके वेषमें दर्शन देकर बोला,-“भो ! सेठ तुम
वैराग्यको मत प्राप्त हो । मैं पद्मानिधि तुम्हारे पूर्वपुरुषोका उपार्जन किया हुआ
हू । सो इसी रूपसे प्रातःकाल तुम्हारे घरको आऊँगा । सो तुम लगुडका प्रहार
मेरे शिरपर करना । जिससे मैं सुवर्णका होकर अक्षय हो जाऊगा”। तब प्रभा-