सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

(२३२) पञ्चतन्त्रम् ।

(२३२) पञ्चतन्त्रम् ।
कथा २.
यदा अहं कस्मिंश्चित स्थाने प्रावृट्काले व्रतग्रहणनिमित्तं
कञ्चित् ब्राह्मणं वासार्थं प्रार्थितवान् । ततश्च तद्वचनात्
तेनापि शुश्रूषितः सुखेन देवार्चनपरः तिष्ठामि । अथ
अन्यस्मिन्नहनि प्रत्यूषे प्रबुद्धोऽहं ब्राह्मणब्राह्मणीसंवादे दत्ता-
वधानः शृणोमि । तत्र ब्राह्मण आह,-"ब्राह्मणि ! प्रभाते दक्षि-
णायनसंक्रान्तिः अनन्तदानफलदा भविष्यति । तदहं प्रतिग्र-
हार्थं ग्रामान्तरं यास्यामि । त्वया ब्राह्मणस्य एकस्य भगवतः
सूर्य्यस्य उद्देशेन किञ्चिद्भोजनं दातव्यम्” । अथ तच्छ्रुत्वा
ब्राह्मणी परुषतरवचनैः तं भर्त्सयमाना प्राह,-"कुतः ते
दारिद्र्योपहतस्य भोजनप्राप्तिः ? तत् किं न लज्जसे एवं
ब्रुवाणः । अपि च न मया तव हस्तलग्नया क्वचिदपि लब्धं
सुखं, न मिष्टान्नस्य आस्वादनं, न च हस्तपादकण्ठादिभू-
षणम्” । तत् श्रुत्वा भयत्रस्तोऽपि विप्रो मन्दं मन्दं प्राह,-
"ब्राह्मणि ! न एतद्युज्यते वक्तुम् । उक्तञ्च-
जब म किसी एक स्थानमें वर्षाके समय किसी नियम ग्रहणके निमित्त किसी
ब्राह्मणसे निवासकी प्रार्थना करता हुआ। तब उम वचनसे उससेभी शुश्रूषित हुआ
सुखसे देवार्चनमें तत्पर रहता था । तब एक दिन प्रातःकालमें जागतेही ब्राह्मण
ब्राह्मणीके सम्बादमें मन लगाकर सुनने लगा । तब ब्राह्मण बोला,-"ब्राह्मणि !
प्रभात दक्षिणायन संक्रान्ति है इसमें दान करनेसे अनन्त फल होता है । सो मैं
दान लेनेको ग्रामान्तरमें जाताहूं तूभी एक ब्रह्मणको भगवान् सूर्यके उद्देशसे कुछ
भोजन देना” । यह सुन ब्राह्मणी उसको कठोर वचनोंसे घुडकती हुई बोली,-
"तुझ महादरिद्रसे भोजनकी प्राप्ति कैसे हो सकती है इस प्रकार कहनेमें तू
लज्जित नहीं होता मैंने तो तेरे हाथसे कभी सुख नहीं पाया न कभी मिष्टा-
न्नका स्वाद जाना । न हाथ पैर कण्ठका भूषण पाया" । यह सुन भयभीत
हुआ ब्राह्मण मन्द मन्द बोला,-"ब्राह्मणी ऐसा कहना तुमको उचित नहीं
है। कहा है-

भाषाटीकासमेतम् । (२३३)
ग्रासादपि तदर्द्धञ्च कस्मान्नो दीयतेऽर्थिषु ।
इच्छानुरूपो विभवः कदा कस्य भविष्यति ॥ ७३ ॥
अपने ग्रासमेंसे भी आधा अतिथियोंको क्यों न दिया जाय सदा इच्छाके
अनुसार ऐश्वर्य किसको होसकताहै ॥ ७३ ॥
ईश्वरा भूरिदानेन यल्लभन्ते फलं किल ।
दरिद्रस्तच्च काकिण्या प्राप्नुयादिति नः श्रुतिः ॥ ७४ ॥
बडे लोग जो फल बडे बडे दानसे पातेहैं दरिद्र वह फल एक कौडीसे प्राप्त
करताहै यह श्रुतिहै ॥ ७४ ॥
दाता लघुरपि सेव्यो भवति न कृपणो महानपि समृद्ध्या ।
कूपोऽन्तः स्वादुजलः प्रीत्यै लोकस्य न समुद्रः ॥ ७५ ॥
लघु दाताभी सेवन करना चाहिये समृद्धिमान् कृपणकी सेवा न करै कूपके
अन्तरका स्वादुजल मनुष्यको प्रसन्न करताहै नकि सागर ॥ ७५ ॥
तथाच-
तैसेही-
अकृतत्यागमहिम्ना मिथ्या किं राजराजशब्देन ।
गोप्तारं न निधीनां कथयन्ति महेश्वरं विबुधाः ॥ ७६ ॥
विनाधन त्याग किये राजराज शब्दसे क्या है ? निधियोंके रक्षा करनेवाले
कुवेरको पंडित जन महेश्वर नहीं कहतेहैं ॥ ७६ ॥
अपिच-
ओरभी-
सदा दानपरिक्षीणः शस्त एव करीश्वरः ।
अदानः पीनगात्रोऽपि निन्द्य एव हि गर्दभः ॥ ७७ ॥
सदा दानसे परिक्षीण एक करीश्वरही श्लाघनीय है विना दानके पुष्ट गात्र-
वाले गधेकी निन्दा होतीहै ॥ ७७ ॥
सुशीलोऽपि सुवृत्तोऽपि यात्यदानादधो घटः ।
पुनः कुब्जापि काणापि दानादुपरि कर्कटी ॥ ७८ ॥
सुवृत्त ओर सुशील घटभी विनादानके नीचेको जाता है कुबडी कानी ककडी
भी दानसे ऊपरही आती है ॥ ७८ ॥