पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( ३१६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ३१६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
अपिच-
औरभी-
अकृतज्ञं कापुरुषं व्यसनिनमलसं तथा सदा क्षुद्रम् ।
पृष्ठप्रलपनशीलं स्वामित्वे नाभियोजयेज्जातु ॥ ९० ॥
क्षुद्र आलसी कायर व्यसनी अकृतज्ञ ( उपकारका न माननेवाला ) पीछे
निन्दाका करनेवाला हो ऐसे पुरुषको स्वामी न करे ( जिसको जीनेकी
इच्छा है ) ॥ ९० ॥
क्षुद्रमर्थपतिं प्राप्य न्यायान्वेषणतत्परौ ।
उभावपि क्षयं प्राप्तौ पुरा शशकपिञ्जलौ ॥ ९१ ॥”
न्यायकी खोजकरनेवाले शश कपिञ्जल नामक दोनों पक्षि क्षुद्र अर्थपतिको
प्राप्त होकर दोनोंही मरगये ॥ ९१ ॥”
ते प्रोचुः,-“कथमेतत् ?” स आह-
वे बोले,-“यह कैसी कथा है ?” वायस बोला-
कथा २.
कस्मिंश्चिद्वृक्षे पुरा अहं अवसम् । तत्र अधस्तात् कोटरे
कपिञ्जलो नाम चटकः प्रतिवसति स्म। अथ सदैव अस्तम-
नवेलायामागतयोः द्वयोः अनेकसुभाषितगोष्ठ्या देवर्षिब्र-
ह्मर्षिराजर्षिपुराणचरितकीर्त्तनेन च पर्य्यटनदृष्टानेककौतूह-
लप्रकथनेन च परमसुखमनुभवतोः कालो व्रजति । अथ
कदाचित् कपिञ्जलः प्राणयात्रार्थमन्यैः चटकैः सह अन्यं
पक्वशालिप्रायं देशं गतः । ततो यावत् निशासमयेऽपि न
आयातः तावदहं सोद्विग्नमनाः तद्वियोगदुःखितः चिन्तित-
वान् । “अहो ! किमद्य कपिञ्जलो न आयातः । किं केनापि
पाशेन बद्धः । उताहो स्वित् केनापि व्यापादितः । सर्वथा
यदि कुशलो भवति तन्मां विना न तिष्ठति”। एवं मे चि-
न्तयतो बहूनि अहानि व्यतिक्रान्तानि । ततश्च तत्र कोटरे
कदाचित् शीघ्रगो नाम शशकोऽस्तमनवेलायामागत्य
प्रविष्टः। मया अपि कपिञ्जलनिराशत्वेन न निवारितः । अथ
अन्यस्मिन्नहनि कपिञ्जलः शालिभक्षणादतीव पीवरतनुः
स्वमाश्रयं स्मृत्वा भूयोऽपि तत्रैव समायातः । अथवा साधु
इदमुच्यते-
प्रथम किसी वृक्षके नीचे मैं रहता था । उसके नीचेकी खखोडलमे कपिंजल
नाम चटक रहता था । सदाही सूर्यके अस्तसमय आये हुए हम दोनोकी अनेक
सुभाषित गोष्ठीमें देवर्षि ब्रह्मर्षि राजर्षियोके पुराण चरित कीर्तनसे तथा पर्य्यट-
नके समय देखे हुए अनेक कौतूहलके कथनसे परम सुख अनुभव करते समय
बीतता । तब एक समय कपिंजल प्राणयात्राके निमित्त दूसरे पक्षियो ( चटक )
के साथ और पके हुए धान्यके देशमे गया । सो जबतक यह रात्रि समयमे भी
नहीं आया, तबतक मैं उद्विग्नमनसे उसके वियोगसे दुःखी हुआ विचारने-
लगा । “अहो ! आज कपिंजल क्यों नआया, क्या कहीं पाशसे बन्ध गया, वा
कहीं किसीने मारडाला ? सर्वथा यदि कुशल होती तो मेरे बिना न रहता”।
इसप्रकार मेरे विचार करने पर बहुत दिन बीतगये । तब उसकी खखोडलमे
कदाचित् शीघ्रगनामक खरगोश संध्यासमय आकर प्रविष्ट हुआ । मैनेभी
कपिंजलसे निराश होनेके कारण निवारण न किया तब और दिन कपिञ्जल
शालिभक्षणसे अतिपुष्टशरीर होकर अपने आश्रयको यादकर फिरभी वहां आया,
अथवा यह अच्छा कहाहै-
न तादृग्जायते सौख्यमपि स्वर्गे शरीरिणाम् ।
दारिद्र्येऽपि हि यादृक् स्यात्स्वदेशे स्वपुरे गृहे ॥ ९२ ॥”
शरीरधारियोंको ऐसा सुख स्वर्गमे भी नहीं है जैसे दरिद्री अपने पुर देश
घरमें सुखी होताहै ॥ ९२ ॥”
अथ असौ कोटरा़न्तर्गतं शशकं दृष्ट्वा साक्षेपमाह-“भोः
शशक ! न त्वया सुन्दरं कृतं यत् मम आयसथस्थाने प्रवि-
ष्टोऽसि, तत् शीघ्रं निष्क्रम्यताम्” । शशक आह,-“न तव
इदं गृहं किन्तु मम एव । तत् किं मिथ्या परुषाणि जल्पसि।
उक्तञ्च-
तब यह कोटरके अन्तर्गत शशकको देख आक्षेपपूर्वक बोला,-“भो शशक !
तुमने अच्छा नहीं किया, जो मेरे रहनेके स्थानमें तुम प्रविष्ट हुए । सो शीघ्र