सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

( १२४ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( १२४ ) पञ्चतन्त्रम् ।
भूशय्या ब्रह्मचर्य्यञ्च कृशत्वं लघुभोजनम् ।
सेवकस्य यतेर्य्यद्वद्विशेषः पापधर्मजः ॥ २९२ ॥
पृथ्वीमें शय्या ब्रह्मचर्य्य कृशता लघुभोजन सेवकका यतीकी समान होतोहै
अन्तर यह है सेवकका पापके निमित्त है यतिका धर्मके निमित्तहै ॥ २९२ ॥
शीतातपादिकष्टानि सहते यानि सेवकः ।
धनाद्य तानि चाल्पानि यदि धर्मान्न मुच्यते ॥ २९३ ॥
शीत गरमीके कष्ट जो सेवक धनके निमित्त सहन करताहै वह कष्ट अल्प होते
यदि वह धर्मसे न छूटता ॥ २९३ ॥
मृदुनापि सुवृत्तेन सुश्लिष्टेनापि हारिणा ।
मोदकेनाऽपि किं तेन निष्पत्तिर्यस्य सेवया ॥ २९४ ॥"
बडे मधुर गोल मनोहर उस लडडूसे भी क्याहै जो सेवा करनेसे प्राप्त
होताहै ॥ २९४ ॥"
सञ्जीवक आह— “अथ भवान् किं वक्तुमनाः ?” सोऽब्र-
वीत्— “मित्र ! सचिवानां मन्त्रभेदं कर्तुं न युज्यते ।
संजीवक बोला,—“तो तुम क्या कहना चाहते हो?” वह बोला,—“मित्र ! मंत्रि-
योको मंत्रभेद करना मुनासिब नही ।
उक्तञ्च-
कहाहै-
यो मन्त्रं स्वामिनो भिन्द्यात्साचिव्ये सन्नियोजितः ।
स हत्वा नृपकार्यं तत्स्वयञ्च नरकं व्रजेत् ॥ २९५ ॥
जो मन्त्रीकी पदवीमें स्थित मंत्री मंत्रभेद करदे वह राजाके कार्यको
नष्ट करके स्वयं नरकको जाता है ॥ २९५ ॥
येन यस्य कृतो भेदः सचिवेन महीपतेः ।
तेनाशस्त्रवधस्तस्य कृत इत्याह नारदः ॥ २९६॥
जिस मंत्रीने राजाका मंत्रभेद करदिया है उसने राजाका विनाही शस्त्रके वध
किया यह नारदजी कहते हैं ॥ २९६ ॥
तथापि मया तव स्नेहपाशबद्धेन मन्त्रभेदः कृतः । यत-
स्त्वं मम वचनेनात्र राजकुले विश्वस्तः प्रविष्टश्च । उक्तञ्च-

भाषाटीकासमेतम्। ( १२५)
तोभी मैंने तुम्हारे स्नेहके पाशबद्ध होनेके कारण मंत्रभेद किया है, क्योंकि
तुम मेरे वचनसे इस राजकुलमें प्रविष्ट हुए हो । कहा है-
विश्रम्भाद्यस्य यो मृत्युमवाप्नोति कथञ्चन ।
तस्य हत्या तदुत्था सा प्राहैदं वचनं मनुः ॥ २९७ ॥
जिसके विश्वाससे जो कोई मृत्युको किसीप्रकार प्राप्त होताहै उसकी हत्या
उसीको लगतीहै, यह वचन मनुजीने कहा है ॥ २९७ ॥
तत् तवोपरि पिङ्गलकोऽयं दुष्टबुद्धिः । कथितं च अद्य
अनेन मत्पुरतश्चतुष्कर्णतया “यत्प्रभाते सञ्जीवकं हत्वा सम-
स्तम्गपरिवारं चिरात् तृप्तिं नेष्यामि” । ततः स मयोक्तः-
“स्वामिन् ! न युक्तमिदं यन्मित्रद्रोहेण जीवनं क्रियते ।
उक्तञ्च-
सो तुम्हारे ऊपर यह पिंगलक दुष्टबुद्धि है आज इसने मेरे आगे चारकर्णसे
कहाथा (अर्थात् मैं और वह) कि, “प्रभात सञ्जीवकको मारकर समस्त
मृगपरिवारको चिरकालतक तृप्त करूंगा” तब उससे मैंने कहा-“स्वामिन् !
यह युक्त नहीं कि, जो मित्रद्रोहसे जीवन किया जाय । कहाहै-
अपि ब्रह्मवधं कृत्वा प्रायश्चित्तेन शुध्यति ।
तदर्हेण विचीर्णेन न कथञ्चित्सुहृद्द्रुहः ॥ २९८ ॥
ब्रह्मवधकर उसके योग्य विशेष अनुष्ठानका प्रायश्चित्त करनेसे शुद्ध होजाता
पर मित्रद्रोही शुद्ध नहीं होता ॥ २९८॥
ततस्तेनाहं सामर्षेणोक्तः-“भो दुष्टबुद्धे ! सञ्जीवकस्तावत्
शष्पभोजी, वयं मांसाशिनस्तदस्माकं स्वाभाविकं वैरमिति
कथं रिपुरुपेक्ष्यते । तस्मात् सामादिभिरुपायैर्हन्यते । न च
हते तस्मिन् दोषः स्यात् । उक्तञ्च-
तब उसने मुझसे क्रोधकर कहा,-“भो दुष्टबुद्धे ! सञ्जीवक तो घासखाने-
वालाहै, हम मास खानेवाले सो हमारा उससे स्वभाविक वैरहै क्यो रिपुकी उपेक्षा
करें । इस कारण सामादि उपायोंसे मारतेहैं, इसके मारनेमें दोष नहीं । कहाहै-
दत्त्वापि कन्यकां वैरी निहन्तव्यो विपश्चिता ।
अन्योपायैरशक्यो यो हते दोषो न विद्यते ॥ २९९ ॥