सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

( ३९० ) पञ्चतन्त्रम् ।

( ३९० ) पञ्चतन्त्रम् ।
तथाच-
और देखो-
प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः
प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः ।
विघ्नैः सहस्रगुणितैरपि हन्यमानाः
प्रारब्धमुत्तमगुणा न परित्यजन्ति ॥ २५४ ॥
नीचपुरुष व्यसनोंके भयसे कार्यको प्रारम्भ नहीं करते, मध्यम पुरुष कार्यको
प्रारम्भकर विघ्नके आनेपर भयभीत होके बीचमें कार्यको त्याग देतेहैं, सहस्रवि-
घ्नोंसे हन्यमान होकर भी उत्तमगुणवाले प्रारम्भ किये कार्यको नहीं त्यागते हैं २५४
तत् कृतं निष्कण्टकं मम राज्यं शत्रून् निःशेषतां नयता
त्वया, अथवा युक्तमेतत् नयवेदिनाम् । उक्तञ्च यतः-
सो मेरा राज्य तुमने शत्रुको निश्शेषकर निष्कंटक कर दिया अथवा नीति-
वालोंको यह युक्त हीहै । कारण कहाहै कि-
ऋणशेषं चाग्निशेषं शत्रुशेषं तथैव च ।
व्याधिशेषं च निःशेषं कृत्वा प्राज्ञो न सीदति ॥ २५५॥"
ऋणका शेष, अग्निका शेष, शत्रु का शेष तथा रोगका शेष निश्शेषकरके
बुद्धिमान् फिर कष्टको प्राप्त नहीं होता ॥ २५५ ॥
सोऽब्रवीत,-"देव ! भाग्यवान् त्वमेवासि यस्य आरब्धं
सर्वमेव संसिध्यति, तन्न केवलं शौर्य्यं कृत्यं न साधयति,
किन्तु प्रज्ञया यत् क्रियते तदेव विजयाय भवति । उक्तञ्च-
वह (मंत्री) बोला,-"देव ! आपही भाग्यवान्हो जिनके सब आरम्भ सिद्ध
होतेहैं सो केवल शूरताही कृत्यसाधन करतीहै सो नहीं, किन्तु बुद्धिसे जो किया
जाता है वह विजयके निमित्त होताहै । कहा है कि-
शस्त्रैर्हता न हि हता रिपवो भवन्ति
प्रज्ञाहतास्तु रिपवः सुहता भवन्ति ।
शस्त्रं निहन्ति पुरुषस्य शरीरमेकं
प्रज्ञा कुलञ्च विभवञ्च यशश्च हन्ति ॥ २५६ ॥

भाषाटीकासमेतम् । (३९१)

शस्त्रसे मारेहुए भी शत्रु नहीं मरते बुद्धिसे मारे हुए शत्रु अच्छीतरह मरते
है, शस्त्र पुरुषके एकही शरीरको मारताहै, बुद्धि कुल, ऐश्वर्य और यशका नाश
करती है ॥ २९६ ॥
तदेवं प्रज्ञापुरुषकाराभ्यां युक्तस्य अयत्नेन कार्य्यसिद्धयः
सम्भवन्ति ।
सो बुद्धि और पराक्रमसे युक्त पुरुषकी बिनाही यत्नके कार्य्यसिद्धि होतीहै-
प्रसरति मतिः कार्य्यारम्भे दृढीभवति स्मृतिः
स्वयमुपनयन्नर्थान्मन्त्रो न गच्छति विप्लवम् ।
स्फुरति सफलस्तर्कश्चित्तं समुन्नतिमश्नुते
भवति च रतिः श्लाघ्ये कृत्ये नरस्य भविष्यतः ॥२९७॥
शुभ होनेवाले मनुष्यके कार्य प्रारम्भ करनेको बुद्धि दृढ होती है और स्वयं कृत्य
वस्तुओंको प्रगट करता हुआ मन्त्र विपरीतताको प्राप्त नहीं होता, विचार सफल
होता स्फुरायमान होता है, चित्त उत्साहको प्राप्त होता है और प्रशंसनीयकार्यमें
अनुराग होता है ॥ २९७ ॥
तथाच-
और देखो-
नयत्यागशौर्य्यसम्पन्ने पुरुषे राज्यमिति । उक्तञ्च-
नय, त्याग और शूरता सम्पन्न पुरुषमेही राज्य होता है । कहा है-
त्यागिनि शूरे विदुषि च संसर्गरुचिर्जनो गुणी भवति ।
गुणवति धनं धनाच्छ्रीः श्रीमत्याज्ञा ततो राज्यम्॥२९८॥
त्याग युक्त शूर और पंडितजनकी संगतिमें रुचि करनेवाला पुरुष गुणी होता
है । गुणवालेमें धन, धनसे लक्ष्मी, लक्ष्मीवालेमें आज्ञा, आज्ञावाले जनमे राज्य
स्थित रहता है (आर्या वृत्त ) ॥ २९८ ॥"
मेघवर्ण आह,-"नूनं सद्यःफलानि नीतिशास्त्राणि यत्
त्वया अनुकृत्येन अनुप्रविश्य अरिमर्दनः सपरिजनों निःशे-
षितः" । स्थिरजीवी आह,-
मेघवर्ण बोला,-"शत्रुको अवश्यही नीतिशास्त्र शीघ्रफलवाले हैं, जिनके मत-
वर्त्ती तुमने उनके अन्तरमे प्रवेश कर परिवारसहित अरिमर्दनको निःशेष करदिया”
स्थिरजीवी बोला-