सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

( २३६ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( २३६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
सो मैं इस प्रकारसे भक्षण करूं जैसे बहुत दिनोंतक मेरे प्राणोंकी यात्रा
होगी । सो प्रथम स्नायु बंधन जो इसकी धनुषकोटिमें लगाहै उसे भक्षण
करूं। कहाहै-
शनैः शनैश्च भोक्तव्यं स्वयं वित्तमुपार्जितम् ।
रसायनमिव प्राज्ञैर्हेलया न कदाचन ॥ ८४ ॥”
बुद्धिमानोंको स्वयं उपार्जन किया धन शनैः शनैः खाना चाहिये जैसे
रसायन उसमें खेल करना नहीं चाहिये ॥ ८४ ॥”
इत्येवं मनसा निश्चित्य चापघटितकोटिं मुखमध्ये
प्रक्षिप्य स्नायुं भक्षितुं प्रवृत्तः । ततश्च त्रुटिते पाशे तालुदेशं
विदार्य्य चापकोटिर्मस्तकमध्येन निष्क्रान्ता । सोऽपि तद्-
वेदनया तत्क्षणात् मृतः । अतोऽहं ब्रवीमि-
ऐसा मनमें विचारकर चापकी बंधी कोटिको मुखमें डालकर चबाने लगा ।
तब उस पाशके टूटतेही तालुदेशको विदीर्णकर धनुषका शिरा उसके मस्त-
कमें निकल आया, वहभी उसकी वेदनासे तत्काल मरगया । इससे मैं कहताहूं-
अतितृष्णा न कर्त्तव्या तृष्णां नैव परित्यजेत् ।
अतितृष्णाभिभूतस्य शिखा भवति मस्तके ॥ ८५ ॥
अति तृष्णा नकरे और तृष्णा त्यागन भी न करे अतितृष्णासे अभिभूत
हुएकी मस्तकमें शिखा होती है ॥ ८५ ॥
स पुनरपि आह—“ब्राह्मणि ! न श्रुतं भवत्या ।
वह फिर बोला-“ब्राह्मणी ! तुमने न सुना कि-
आयुः कर्मच वित्तञ्च विद्या निधनमेव च ।
पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः ॥ ८६ ॥”
आयु, कर्म, धन, विद्या और मरण यह पांच वस्तु देहीके गर्भमें निर्धारित
कीजातीहैं ॥ ८६ ॥”
अथ एवं सा तेन प्रबोधिता ब्राह्मणी आह,—“यदि एवं
तदस्ति मे गृहे स्तोकं तिलराशिः । ततः तिलान् लुञ्चित्वा
तिलचूर्णेन ब्राह्मणं भोजयिष्यामि” इति । ततः तद्वचनं श्रुत्वा
ब्राह्मणो ग्रामं गतः । सापि तिलान् उष्णोदकेन संमर्द्य

भाषाटीकासमेतम् । ( २३७ )

कुट्टित्वा सूर्यांतपे दत्तवती । अत्रान्तरे तस्या गृहकर्मव्य-
ग्रायाः तिलानां मध्ये कश्चित् सारमेयो मूत्रोत्सर्गं चकार । तं
दृष्ट्वा सा चिन्तितवती, "अहो ! नैपुण्यं पश्य पराङ्मुखीभू-
तस्य विधेः यदेते तिला अभोज्याः कृताः । तदलमेतान्समा-
दाय कस्यचित् गृहं गत्वा लुञ्चितैः अलुञ्चितान् आनयामि ।
सर्वोऽपि जनोऽनेन विधिना प्रदास्यति" इति । अथ यस्मि-
न्गृहेऽहं भिक्षार्थं प्रविष्टः तत्र गृहे सापि तिलान् आदाय
प्रविष्टा विक्रयं कर्तुम् । आह च,-"गृह्णातु कश्चित् अलु-
ञ्चितैः लुञ्चितान् तिलान्" । अथ तद्गृहगृहिणी गृहं
प्रविष्टा यावत् अलुञ्चितैः लुञ्चितान्गृह्णाति तावत् अस्याः
पुत्रेण कामन्दकीशास्त्रं दृष्ट्वा व्याहृतम्,-"मातः ! अग्राह्याः
खलु इमे तिलाः । न अस्या अलुञ्चितैः लुञ्चिता ग्राह्याः ।
कारणं किंचित् भविष्यति, तेन एषा अलुञ्चितैः लुञ्चिता-
न्प्रयच्छति" तत् श्रुत्वा तया परित्यक्तास्ते तिलाः । अतोऽहं
ब्रवीमि-

इसप्रकार उससे प्रबोधित की हुई वह ब्राह्मणी बोली-"जो ऐसा है तो मेरे
घरमें कुछ तिलहैं । उनको छडकर ( छुकले उतारकर ) तिलके चूर्णसे ब्राह्मण
भोजन कराऊंगी" तब उसके यह वचन सुन ब्राह्मण गावको गया । वहभी
तिलोंको गरमजलमे भिजोय मलकर कूटकर धूपमें सुखाती हुई, इसी समय
उसके गृहकर्ममे लगनेपर तिलोंमें किसी कुत्तेने आकर मूत्र करादिया । यह
देखकर वह विचारने लगी । "अहो निपुणता देखो पराङ्मुख हुए विधाताकी
जो यह तिल अभोज्य कर दिये। सो जो हो इनको लेकर किसीके घर जाकर इन
धुले तिलोसे बेधुले तिल लाऊ । सब मनुष्य इस प्रकारसे देदेंगे" । फिर जिस
घरमें मैं भिक्षाके वास्ते प्रविष्ट हुआ था उसी घरमे वहभी तिलोंको लेकर प्रविष्ट'
हुई बोलीभी-"कोई धुले तिलोंसे बेधुले तिल बदलो हो" । सो उस घरकी
स्त्री घरमें प्रवेश कर जबतक कालोंसे धुले तिल बदलती है तबतक उसके
पुत्रने कामन्दकी नीतिशास्त्र देखकर कहा-"माता ! यह तिल ग्रहण करनेके
योग्य नहीं हैं । इसके धुले अपने बेधुलोंसे मत ग्रहण करो कुछ इसमें कारण