सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

( ३६६ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( ३६६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
जिसके रज प्राप्त नहो वह गौरी, रज प्राप्त होनेमें रोहिणी जबतक चिन्ह
प्रगट न हुएहों वह कन्या, कुच उदय न होनेतक नग्निका कहाती है ॥२१२॥
व्यञ्जनैस्तु समुत्पन्नैः सोमो भुंक्ते हि कन्यकाम् ।
पयोधराभ्यां गन्धर्वा रजस्याग्निः प्रतिष्ठितः ॥ २१३ ॥
चिन्होंके उत्पन्न होनेपर चन्द्रमा कन्याको भोगता है पयोधर होनेपर
गंधर्व और रज उत्पन्न होने पर अग्नि उसको भोगता है ॥ २१३ ॥
तस्माद्विवाहयेत्कन्यां यावन्नर्तुमती भवेत् ।
विवाहश्चाष्टवर्षायाः कन्यायास्तु प्रशस्यते ॥ २१४ ॥
इस कारण जबतक ऋतुमती नहो तबतक कन्याको विवाह दे आठ वर्षकी
कन्याका विवाह करना अच्छा है ॥ २१४ ॥
व्यञ्जनं हन्ति वै पूर्वं परं चैव पयोधरौ ।
रतिरिष्टांस्तथा लोकान्हन्याच्च पितरं रजः ॥ २१५ ॥
स्त्रीचिन्ह प्रगट होनेपर पूर्व पुण्यको नाशते हैं, स्तनप्राप्तिपरभी विवाह न
होने पर परत्र लभ्य पुण्यका नाश होता है सुरत योग्य होनेसे स्वर्गादिलोंकोंको
और रजोवती होनेसे पितरोंको नरकमे डालती है स्त्री व्यंजन (चिन्ह) से पह-
लेही कन्यादान करना चाहिये ॥ २१५ ॥
ऋतुमत्यां तु तिष्ठन्त्यां स्वेच्छादानं विधीयते ।
तस्मादुद्वाहयेन्नग्नां मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ॥ २१६ ॥
ऋतुमती कन्याके होनेमें कन्याकी अनुमतिसे दान करे इस कारण नग्ना (रजो-
रहित) कन्याको विवाह करे ऐसा स्वायंभुमनुने कहा है ॥ २१६ ॥
पितृवेश्मनि या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता ।
अविवाह्या तु सा कन्या जघन्या वृषली स्मृता ॥ २१७ ॥
जो कन्या पिताके घर बिनाविवाहित हुई रज दर्शन करती है वह कन्या
विवाहके अयोग्य शूद्रावत् होती है ॥ २१७ ॥
श्रेष्ठेभ्यः सदृशेभ्यश्च जघन्येभ्यो रजस्वला ।
पित्रा देया विनिश्चित्य यतो दोषो न विद्यते ॥ २१८ ॥
रजस्वला कन्या जिस प्रकार दोष नहो सो विचार कर श्रेष्ठ सदृश और अध-
मोंमें ( नहीं ) जो श्रेष्ठ हों उनको देनी चाहिये (१) ॥ २१८ ॥
१ एक नव युवकाभ्यासी वृथा उपाधि धारीने ऐसे श्लोकोंका आशय और तत्व न
जानकर वृथाही जल्पना प्रकाशकी है सो त्याज्य है ।

भाषाटीकासमेतम् । ( ३६७ )
अतोऽहमेनां सदृशाय प्रयच्छामि न अन्यस्मै ।
उक्तञ्च-
सो मैं इसको समानके लिये दूंगा न और किसीको । कहा है-
ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं कुलम् ।
तयोर्विवाहः सख्यं च न तु पुष्टविपुष्टयोः ॥ २१९ ॥
जिन दोनोंका समान धन और जिन दोनोंका समान कुलहो उन्हींका विवाह
और मित्रभाव होना चाहिये धनी निर्धनीका नहीं ॥ २१९ ॥
तथाच-
और देखो-
कुलञ्च शीलञ्च सनाथता च
विद्या च वित्तञ्च वपुर्वयश्च ।
एतान्गुणान्सप्त विचिन्त्य देया
कन्या बुधैः शेषमचिन्तनीयम् ॥ २२० ॥
कुल, शील ( चरित्र ), सनाथता ( सहाय ), विद्या, धन, शरीर, अवस्था
यह सात गुण विचार कर बुद्धिमान्को कन्या देनी चाहिये इसके उपरान्त भवि-
तव्यका विचार न करे ॥ २२० ॥
तत् यदि अस्या रोचते तदा भगवन्तमादित्यमाहूय
तस्मै प्रयच्छामि" । सा प्राह,-"इह को दोषः ? क्रियतामे-
तत्" । अथ मुनिना रविराहूतः । वेदमन्त्रामन्त्रणप्रभावात्
तत्क्षणादेवाभ्युपगम्यादित्यः प्रोवाच,-"भगवन् ! किमहमा-
हूतः ?" सोऽब्रवीत्,-" एषा मदीया कन्यका तिष्ठति । यदि
एषा त्वां वृणोति तर्हि उद्वहस्व" इति । एवमुक्ता स्वदुहितर-
मुवाच,-"पुत्रि ! किं तव रोचते एष भगवान् त्रैलोक्यदीपको
भानुः ?" पुत्रिका अब्रवीत्,-"तात ! अतिदहनात्माकोऽयं
न अहमेनमभिलषामि । तस्मात् अन्यः प्रकृष्टतरः कश्चित
आहूयताम्" । अथ तस्याः तद्वचनं श्रुत्वा मुनिः भास्कर-
मुवाच,-"भगवन् ! त्वत्तोऽधिकोऽस्ति कश्चित् ?" भास्करः
प्राह,-"अस्ति मत्तोऽपि अधिको मेघो येन आच्छादितोऽ-