सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

( ४९६ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( ४९६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
अभावसे कभी जलती लकडीसे ताडन किया तो तौ बहुत ऊनवाला यह मेष
स्वल्प अग्निसेभी जल जायगा । सो यह जलता हुआ समीपवर्ती अश्वशालामें
प्रवेश करेगा । वहभी तृणके अधिक होनेसे प्रज्वलित हो जायगी । तब घोडे
अग्निसे जल जांयगे । अश्वशास्त्रके ज्ञाताने कहाहै वानरोंकी चरबीसे घोडोंका
अग्निदोष शान्त होताहै । सो अवश्यही यह होगा निश्चयहै । ऐसा निश्चयकर
सब वानरोंको बुलाकर एकान्तमें बोला । कि-
मेषेण सूपकाराणां कलहो यत्र जायते ।
स भविष्यत्यसन्दिग्धं वानराणां क्षयावहः ॥ ७५ ॥
जहां मेषके साथ सूपकारोंका क्लेश होताहै वह अवश्य वानरोंके क्षयके
निमित्त होताहै ॥ ७५ ॥
तस्मात्स्यात्कलहो यत्र गृहे नित्यमकारणः ।
तद्गृहं जीवितं वाञ्छन्दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ७६ ॥
इस कारण जहां घरमें नित्य अकारण क्लेश होतारहे, जीनेकी इच्छा करने-
वाला दूरसेही उस घरको त्यागन करदे ॥ ७६ ॥
तथाच-
और देखो-
कलहान्तानि हर्म्याणि कुवाक्यान्तञ्च सौहृदम् ।
कुराजान्तानि राष्ट्राणि कुकर्मान्तं यशो नृणाम् ॥ ७७ ॥
कलहसे स्थान नष्ट होजातेहैं, कुवाक्यसे मित्रता नष्ट होजातीहै, कुराजासे
देश नष्ट होजाते हैं, कुकर्मोंसे मनुष्योंके यश नष्ट होजातेहैं ॥ ७७ ॥
तन्न यावत् सर्वेषां संक्षयो भवति तावदेतत् राजगृहं
सन्त्यज्य वनं गच्छामः” । अथ तत् तस्य वचनम् अश्रद्धेयं
श्रुत्वा मदोद्धता वानराः प्रहस्य प्रोचुः-“भो ! भवतो वृद्ध-
भावात बुद्धिवैकल्यं सञ्जातं येन एतद्ब्रवीषि । उक्तञ्च-
सो जबतक सबका सक्षय न हो तबतक यह राजगृह छोडकर वनको
चलें” । तब उसके बचनको श्रद्धाके अयोग्य सुनकर मदसे उद्धत हुए वानर
हँसकर बोले-“भो ! आपको वृद्धतासे बुद्धिकी विकलता प्राप्त हुईहै जिससे
ऐसा कहतेहो । कहा है-

भाषाटीकासमेतम् । ( ४९७ )
वदनं दशनैर्हीनं लाला स्रवति नित्यशः ।
न मतिः स्फुरति क्वापि बाले वृद्धे विशेषतः ॥ ७८ ॥
वदन दांतोंसे हीन नित्य लार टपकानेवाला होनेसे बालक और वृद्धकी
मति स्फुरित नहीं होतीहै ॥ ७८ ॥
न वयं स्वर्गसमानोपभोगान् नानाविधान् भक्ष्यविशेषान्
राजपुत्रैः स्वहस्तदत्तान् अमृतकल्पान् परित्यज्य तत्र अटव्यां
कषायकटुतिक्तक्षाररूक्षफलानि भक्षयिष्यामः” । तच्छ्रुत्वा
अश्रुकलुषां दृष्टिं कृत्वा स प्रोवाच,-“रे रे मूर्खा ! यूयम्
एतस्य सुखस्य परिणामं न जानीथ । किं न पापरसास्वाद-
नप्रायम् एतत् सुखम्, परिणामे विषवत् भविष्यति ? तदहं
कुलक्षयं स्वयं न अवलोकयिष्यामि, साम्प्रतं वनं
यास्यामि । उक्तञ्च-
न हम स्वर्गकी समान उपभोग अनेक प्रकारके भक्ष्य विशेषोंको राजपुत्रोंके
हाथसे दियेहुए अमृतकी समान छोड़कर वनमें कसैल, कडवे, तीखे, रूखे फलोंको
खायेंगे” । यह सुन आंखोंमें आसू भरकर वह बोला-“रे रे मूर्खो ! तुम इस
सुखका परिणाम नहीं जानतेहो । क्या यह सुख पाप रसके आस्वादनकी समान
नहीं है ? । परिणाममें विषवत् होगा । सो मैं कुलका क्षय स्वयं नहीं देखूंगा अब
वनको जाऊंगा । कहाहै कि-
मित्रं व्यसनसम्प्राप्तं स्वस्थानं परपीडितम् ।
धन्यास्ते ये न पश्यन्ति देशभंगं कुलक्षयम् ॥ ७९ ॥”
व्यसनमें प्राप्त हुए मित्र और परपीडित अपने स्थानको तथा देशभंग और
कुलक्षयको जो नहीं देखतेहैं वे धन्यहैं । ७९ ॥”
एवम् अभिधाय सर्वान् तान् परित्यज्य स यूथाधिपोऽ-
टव्यां गतः ।
ऐसा कह उन सबको छोड़ वह यूथपति वनको चलागया ।
अथ तस्मिन् गतेऽन्यस्मिन् अहनि स मेषो महानसे
प्रविष्टो यावत् सूपकारेण न अन्यत् किञ्चित् समासादितं,
तावत् अर्द्धज्वलितकाष्ठेन ताड्यमानो जाज्वल्यमानशरीरः
३२