पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( २४८ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( २४८ ) पञ्चतन्त्रम् ।
नागतः किं नामधेयो वा?''इति । असावब्रवीत्,-"प्राप्तव्य-
म५ लभते मनुष्यः" । अथ अन्येनापि पृष्टेन अनेन तथा एव
उत्तरं दत्तम् । एवं च नगरस्य मध्ये प्राप्तव्यमर्थ इति तस्य
प्रसिद्धं नाम जातम् । अथ राजकन्या चन्द्रवती नाम
अभिनवरूपयौवनसम्पन्ना सखीद्वितीया एकस्मिन् महो-
त्सवदिवसे नगरं निरीक्षमाणा अस्ति । तत्र एव च
कश्चिद्राजपुत्रोऽतीवरूपसम्पन्नो मनोरमश्च कथमपि तस्या
दृष्टिगोचरे गतः । तद्दर्शनसमकालमेव कुसुमबाणाहतया
तया निजसखी अभिहिता,-"सखि ! यथा किल
अनेन सह समागमो भवति, तथा अद्य त्वया यतितव्यम् ।
एवञ्च श्रुत्वा सा सखी तत्सकाशं गत्वा शीघ्रमब्रवीत्-"यदहं
चन्द्रवत्या तवान्तिकं प्रेषिता, भणितञ्च त्वां प्रति तया,
यन्मम त्वद्दर्शनात् मनोभवेन पश्चिमावस्था कृता । तद्यदि
शीघ्रमेव मदन्तिके न समेष्यसि तदा मे मरणं शरणम्" ।
इति श्रुत्वा तेन अभिहितम्-"यदि अवश्यं मया तत्र आग-
न्तव्यं तत्कथय केन उपायेन प्रवेष्टव्यम्" । अथ सख्याभि-
हितम्,-"रात्रौ सौधावलम्बितया दृढवरत्रया त्वया तत्रा-
रोढव्यम्" । सोऽब्रवीत्,-"यदि एवं निश्चयो भवत्याः तद-
हमेवं करिष्यामि" इति निश्चित्य सखी चन्द्रवतीसकाशं
गता । अथ आगतायां रजन्यां स राजपुत्रः स्वचेतसा व्य-
चिन्तयत "अहो ! महदकृत्यमेतत् । उक्तञ्च-
यह देख सागरदत्तने पुत्रसे पूछा,-"पुत्र ! कितने मूल्यमें यह पुस्तक तुमने
खरीदी" । वह बोला-"सौ १०० रुपयेमे" । यह सुनकर सागरदत्त बोला,-
"धिक् मूर्ख ! जो तैने लिखे हुए एक श्लोकको सौ रुपयेमें खरीदा इस बुद्धिसे किस
प्रकार धन उपार्जन करेगा, सो आजसे तुम हमारे घरमें प्रवेश न करना" । इस
प्रकार घुड़ककर घरसे निकाल दिया । वह उससे दुःखी हो दूर देशान्तरमें
जाकर स्थित हुआ, तब कितने एक दिनोंमें वहांके निवासियोंने पूछा,-"आप
कहांसे आये हो आपका नाम क्या है ?" इस प्रकार यह बोला,-"मनुष्य प्राप्त होने-
भाषाटीकासमेतम् । (२४९)
योग्य अर्थको प्राप्त होता है" इत्यादि । फिर औरभी किसीके पूछनेपर उसने
यही कहा । इस प्रकार नगरमें उसका नाम प्राप्तव्यमर्थ हुआ । तब राजकन्या
चन्द्रवतीनाम नये रूपयौवनसे सम्पन्न दूसरी सखीको साथ लिये एक महो-
त्सवके दिनमें नगरको देखती हुई आई, वहाही कोई राजपुत्र अत्यन्त रूप-
सम्पन्न मनोहर किसीप्रकार उसके दृष्टिगोचर हुआ, उसके दर्शनकरतेही कुसुम-
बाणसे हत हुई उसने अपनी सखीसे कहा-"सखि ! अवश्यही जिसप्रकार इससे
समागम होजाय ऐसा तुम यत्न करो" । यह सुन वह सखी उसके पास जाकर
शीघ्र बोली-‘ मुझे चन्द्रवतीने तुम्हारे पास भेजा है और उसने तुमसे कहा है
कि, तुम्हारे दर्शनसेही कामदेवने मेरी मृत्युदशा करदी सो यदि शीघ्रही
हमारे निकट न आओगे तो मैं मरणको शरणलूंगी,” यह सुनकर उसने कहा-
“यदि अवश्य मैं वहा आऊ तो बताओ किस उपायसे आऊ” । तब सखीने
कहा-“रात्रिमें महलपरसे लम्बायमान कठिन रस्सीके सहारे तुम यहा चढि
आना” । वह बोला,-“जो तुम्हारा यह निश्चय है तो मैं यही करूंगा,”
ऐसा निश्चयकर सखी चन्द्रावतीके समीप गई । तब रात होनेपर वह राजपुत्र
अपने मनमें विचारने लगा ! “अहो यह बडा कुकर्म है । कहा है-
गुरोः सुतां मित्रभार्यां स्वामिसेवकगेहिनीम् ।
यो गच्छति पुमांल्लोके तमाहुर्ब्रह्मघातिनम् ॥ ११६ ॥
गुरुकन्या, मित्रकी भार्या, स्वामि सेवककी स्त्री इनसे जो पुरुष संसारमें गमन
करता है उसे ब्रह्मघाती कहते हैं ॥ ११६ ॥
अपरञ्च-
औरभी-
अयशः प्राप्यते येन येन चापगतिर्भवेत् ।
स्वर्गाच्च भ्रश्यते येन तत्कर्म्म न समाचरेत् ॥ ११७ ॥”
जिससे अयशहो जिसकर्मसे दुर्गतिहो जिसकर्मसे स्वर्गसे भ्रष्टहो वह
कर्म नकरे ॥ ११७ ॥”
इति सम्यग्विचार्य्य तत्सकाशं न जगाम । अथ प्राप्त-
व्यमर्थः पर्य्यटन् धवलगृहपार्श्वे रात्रावलम्बितवरत्रां दृष्ट्वा
कौतुकाविष्टहृदयः तामालम्ब्य अधिरूढः । तया च राज-