पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( ४७४ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ४७४ ) पञ्चतन्त्रम् ।
उपार्जन किया न देंगे । सो घर जाओ" । तब दूसरेने कहा-"भो सुबुद्धे ! तुम
अपने घरको जाओ कारण कि तुमको विद्या नहीं है" । तब तीसरेने कहा-"ऐसा
करनेको तुम योग्य नहीं हो हम बालकपनसे एक स्थानमें खेले हैं । सो आप
महानुभाव आइये हमारे उपार्जन किये धनके समान भागी होंगे-
किं तया क्रियते लक्ष्म्या या वधूरिव केवला ।
या न वेश्येव सामान्या पथिकैरुपभुज्यते ॥ ३७ ॥
कहा है उस लक्ष्मीसे क्या करें जो केवल वधूकी समान है और जो साधारण
वेश्याकी समान पथिकोंसे नहीं भोगी जाती है ॥ ३७ ॥
तथाच-
और देखो-
अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् ।
उदारचरितानान्तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥ ३८ ॥
यह हमारा है यह पराया यह लघुचित्तवालोंकी गणना है । और उदार
चरित्रवालोंको वसुधाभर कुटुम्ब है ॥ ३८ ॥
तदागच्छतु एषोऽपि" इति । तथा अनुष्ठिते तैः मार्गा-
श्रितैः अटव्यां मृतसिंहस्य अस्थीनि दृष्टानि । ततश्च एकेन
अभिहितम्,-"अहो ! अद्य विद्याप्रत्ययः क्रियते । किञ्चिदे-
तत् सत्वं मृतं तिष्ठति, तद्विद्याप्रभावेण जीवनसहितं कुर्मः,
अहम् अस्थिसञ्चयं करोमि" ततश्च एकेन औत्सुक्यात्
अस्थिसञ्चयः कृतः । द्वितीयेन चर्ममांसरुधिरं संयोजितम् ।
तृतीयोऽपि यावज्जीवनं सञ्चारयति तावत् सुबुद्धिना नि-
षिद्धः । "भोः ! तिष्ठतु भवान्, एष सिंहो निष्पाद्यते यदि
एनं सजीवं करिष्यसि ततः सर्वानपि व्यापादयिष्यति" ।
इति तेन अभिहितः स "धिक् मूर्ख ! नाहं विद्याया विफ-
लतां करोमि" । ततः तेनाभिहितम्-"तर्हि प्रतीक्षस्व क्षणं
यावदहं वृक्षमDictारोहामि" तथानुष्ठिते यावत् सजीवः कृतः
तावत् ते त्रयोऽपि सिंहेन उत्थाय व्यापादिताः स च पुनः
वृक्षात् अवतीर्य्य गृहं गतः । अतोऽहं ब्रवीमि-
भाषाटीकासमेतम् । ( ४७५ )
सो यहभी चले” । ऐसा करनेपर उन बटोहीयोंने जङ्गलमे मरे सिंहकी हड्डी
देखी । तब एकने कहा-“अहो ! आज विद्याकी परीक्षा करे । कोई यह जीव
मृतक हुआ स्थित है । सो विद्याके प्रभावसे इसको जीवित करें । मैं अस्थिस-
चय करूं” । तब एकने उत्कठासे अस्थिसंचय की । दूसरेनें ( मन्त्रसे ) चर्म
मास रुधिरसे युक्त किया । तीसराभी जबतक उसको जीवित करने लगा ।
तबतक सुबुद्धिने निषेध किया-‘भो ! आप ठहरो । यह सिंह निर्मित किया
जाता है । जो इसे जीवित करोगे तो यह सबको नष्टकर देगा” । इस प्रकार
उसके कहनेपर वह बोला,-‘धिक् मूर्ख ! मैं विद्याको विफल नहीं करूंगा” ।
तब उसने कहा-“तो क्षणमात्र प्रतीक्षा करो जबतक मैं वृक्षपर चढ जाऊं” ।
ऐसा करनेपर जभी उन्होंने उसे जिलाया तबतक उन तीनोंको उठकर सिंहने
मारडाला । और वह फिर वृक्षसे उतरकर घर गया । इससे मैं कहता हू-
वरं बुद्धिर्न सा विद्या विद्याया बुद्धिरुत्तमा ।
बुद्धिहीना विनश्यन्ति यथा ते सिंहकारकाः ॥ ३९ ॥
बुद्धि अच्छी है विद्या नहीं विद्यासे बुद्धि श्रेष्ठ है बुद्धिहीन पुरुष सिंह बना-
नेवालोकी समान नष्ट होते हैं ॥ ३९ ॥
अतः परमुक्तञ्च-
औरभी कहा है-
अपि शास्त्रेषु कुशला लोकाचारविवर्जिताः ।
सर्वे ते हास्यतां यांति यथा ते मूर्खपण्डिताः ॥ ४० ॥”
शास्त्रमें भी कुशल लोकाचारसे हीन सब वे मूर्खपंडितोकी समान हास्यताको
प्राप्त होते हैं ॥ ४० ॥”
चक्रधर आह-“कथमेतत् ?” सोऽब्रवीत्-
चक्रधर बोला-“यह कैसे ?” वह बोला-
कथा ५.
कस्मिंश्चित् अधिष्ठाने चत्वारो ब्राह्मणाः परस्परं मित्र-
त्वम् आपन्ना वसन्ति स्म । बालभावे तेषां मतिः अजायत ।
“भो ! देशान्तरं गत्वा विद्याया उपार्जनं क्रियते” । अथ
अन्यस्मिन् दिवसे ब्राह्मणाः परस्परं निश्चयं कृत्वा विद्योपा