सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

( २७४ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( २७४ ) पञ्चतन्त्रम् ।
अप्रियाण्यपि पथ्यानि ये वदन्ति नृणामिह ।
त एव सुहृदः प्रोक्ता अन्ये स्युर्नामधारकाः ॥ १७५ ॥ ”
इस संसारमें जो मनुष्य अप्रिय तथा हितकारी वाक्योंको कहतेहैं वेही सुहृ-
दहैं दूसरे नामधारीहैं ॥ १७५ ॥ ”
अथ एवं जल्पतां तेषां चित्रांगो नाम हरिणो लुब्धकत्रा-
सितः तस्मिन् एव सरसि प्रविष्टः । अथ आयान्तं ससम्भ्रम-
मवलोक्य लघुपतनको वृक्षमारूढः । हिरण्यको निकटवर्तिनं
शरस्तम्बं प्रविष्टः । मन्थरकः सलिलाशयमास्थितः । अथ
लघुपतनको मृगं सम्यक् परिज्ञाय मन्थरकं उवाच,-“एहि
एहि सखे मन्थरक ! मृगोऽयं तृषार्त्तोऽत्र समायातः सरसि
प्रविष्टः । तस्य शब्दोऽयं न मानुषसम्भवः” इति । तच्छ्रुत्वा
मन्थरको देशकालोचितमाह,-“भो लघुपतनक ! यथा अयं
मृगो दृश्यते प्रभूतं उच्छ्वासं उद्वहन् उद्भ्रान्तदृष्ट्या पृष्ठतोऽ-
वलोकयति तन्न तृषार्त्त एष नूनं लुब्धकत्रासितः । तज्ज्ञाय-
तामस्य पृष्ठे लुब्धका आगच्छन्ति न वा इति । उक्तञ्च-
इस प्रकार उनके वचन कहनेपर चित्राङ्ग नामक एक हरिण लुब्धकसे
घबराया हुआ उस सरोवरमे प्रविष्ट हुआ । तब उसको भयसे व्याकुल आया
हुआ देखकर लघुपतनक वृक्षपर चढा, हिरण्यक समीपवर्ती शरके स्तम्बमे
प्रविष्ट हुआ, मन्थरक सरोवरमे घुस गया । तब लघुपतनक मृगको अच्छी प्रकार
जानकर मन्थरकसे बोला,-“आओ आओ सखे मन्थरक ! यह मृग तृषासे
व्याकुल यहां आकर सरोवरमें प्रविष्ट हुआहै । यह उसीका शब्दहै यहां मनु-
ष्यका सम्भव नहींहै” । यह सुनकर मन्थरक देशकाल उचित बचन बोला,-
“भो लघुपतनक ! जिसप्रकार यह मृग दीखताहै, बडे श्वास लेताहुआ चकित
दृष्टिसे पीछेको देखताहै सो यह प्यासा नहींहै अवश्यही व्याधसे भीतहै । सो
जानाजाय कि इसके पीछे लुब्धक आते हैं या नहीं । कहा है-
भयत्रस्तो नरः श्वासं प्रभूतं कुरुते मुहुः ।
दिशोऽवलोकयत्येव न स्वास्थ्यं व्रजति क्वचित् ॥ १७६ ॥
भयसे व्याकुल हुआ मनुष्य बारंबार श्वास लेताहै चारों ओर दिशाओंको
देखता रहता है और स्वास्थ्यको प्राप्त नहीं होताहै ॥ १७६ ॥

भाषाटीकासमेतम् । ( २७५)
तच्छ्रुत्वा चित्राङ्ग आह,-"भो मन्थरक ! ज्ञातं त्वया
सम्यक् मे त्रासकारणम् । अहं लुब्धकशरप्रहारादुद्धा-
रितः कृच्छ्रेण अत्र समायातः । मम यूथं तैः लुब्धकैः
व्यापादितं भविष्यति । तत् शरणागतस्य मे दर्शय किञ्चित्
अगम्यं स्थानं लुब्धकानाम्” । तदाकर्ण्य मन्थरक आह,-
“भोः चित्राङ्ग श्रूयतां नीतिशास्त्रम्-
यह सुन चित्रांग बोला,-"भो मन्थरक ! तैने मेरे त्रासका कारण भलीप्रकार
जानलिया । मैं व्याधके शरप्रहारसे बचकर कठिनतासे यहा आयाहू मेरा यूथ उन
लुब्धकोने मारडाला होगा । सो शरणमें आये हुए मुझे कोई स्थान बताओ
जहा लुब्धक न पहुंचसकें" । यह सुनकर मन्थरक बोला,-"भो चित्रांग !
नीतिशास्त्र सुनो-
द्वावुपायाविह प्रोक्तौ विमुक्तौ शत्रुदर्शने ।
हस्तयोश्चालनादेको द्वितीयः पादवेगजः ॥ १७७ ॥
शत्रुके दीखनेमें छूटनेकेलिये दोही उपाय है एक हाथ चलाना दूसरा चरणोंमें
वेग होना ॥ १७७ ॥
तद्गम्यतां शीघ्रं सघनं वनं, यावत् अद्यापि न आग-
च्छन्ति ते दुरात्मानो लुब्धकाः” । अत्रान्तरे लघुपतनकः
सत्वरमभ्युपेत्य उवाच,-“भो मन्थरक ! गतास्ते लुब्धकाः
स्वगृहोन्मुखाः प्रचुरमांसपिण्डधारिणः । तत् चित्राङ्ग !
त्वं विश्रब्धो वनात् वहिर्भव” ततस्ते चत्वारोऽपि मित्रभा-
वमाश्रितास्तस्मिन्सरसि मध्याह्नसमये वृक्षच्छायाया अध-
स्तात् सुभाषितगोष्ठीसुखमनुभवन्तः सुखेन कालं नयन्ति ।
अथवा युक्तमेतदुच्यते-
सो शीघ्र सघन वनको चले जाओ जबतक अब वे लोभी दुरात्मा न
आपहुंचे” । इसी अवसरमें लघुपतनक शीघ्रतासे आकर बोला-"भो मन्थरक !
गये वे व्याधे अपने घरकी ओर बहुतसे मांस पिण्डको लिये हुए । सो चित्राङ्ग !
निर्भय होकर तू वनसे बाहरहो" तब वे चारोंही मित्रभावको प्राप्त हुए उस
सरोवरमे दुपहरके समय वृक्षकी छायाके नीचे सुभाषित गोष्ठीका सुख अनुभव
करते हुए सुखसे समय बिताने लगे । अथवा यह युक्त कहा है-