पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( ३४ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ३४ ) पञ्चतन्त्रम् ।
अत्युत्कटे च रौद्रे च शत्रौ प्राप्ते न हीयते ।
धैर्यं यस्य महीनाथो न स याति पराभवम् ॥ ११२ ॥
जिस राजाका धैर्य अति उत्कट (दारुण) भयानक शत्रुके प्राप्त होनेसेभी नष्ट
नहीं होताहै, उसका कभी पराभव नहीं होता ॥ ११२ ॥
दर्शितभयेऽपि धातरि धैर्यध्वंसो भवेन्न धीराणाम् ।
शोषितसरसि निदाघे नितरामेवोद्धतः सिन्धुः ॥ ११३ ॥
विधाताकेभी भय दिखानेसे धीरोका धैर्यध्वंस नहीं होताहै, गरमीमें सरोवर
सूखते हैं, परन्तु सिन्धु अत्यन्त बढताही है ॥ ११३ ॥
तथाच-
और देखो-
यस्य न विपदि विषादः सम्पदि हर्षो रणे न भीरुत्वम् ।
तं भुवनत्रयतिलकं जनयति जननी सुतं विरलम् ॥११४॥
जिसको विपत्तिमें विषाद, सम्पत्तिमें हर्ष और रणमें भय नहीं होताहै, उस
त्रिभुवनके तिलक किसी विरलेही पुत्रको माता उत्पन्न करती है ॥ ११४ ॥
तथाच-
औरभी-
शक्तिवैकल्यनम्रस्य निःसारत्वाल्लघीयसः ।
जन्मिनो मानहीनस्य तृणस्य च समा गतिः ॥ ११५ ॥
शक्तिकी विकलतासे नम्र हुए, निस्सार होनेसे अत्यन्त लघु, मानहीन
जन्म धारीकी और तृणकी समान गति है ॥ ११५ ॥
अपिच-
और भी
अन्यप्रतापमासाद्य यो दृढत्वं न गच्छति ।
जतुजाभरणस्येव रूपेणापि हि तस्य किम् ॥ ११६ ॥
दूसरेके प्रतापको प्राप्त होकर जो दृढताको नहीं प्राप्त होताहै लाखके आभर-
रणकी समान उसके रूपसे भी क्या है ॥ ११६ ॥
तदेवं ज्ञात्वा स्वामिना धैर्यावष्टम्भः कार्यः । न शब्दमा-
त्रात् भेतव्यम् । उक्तञ्च-
भाषाटीकासमेतम् । ( ३५ )
यह जानकर स्वामीको धैर्यकी स्थिति करनी योग्य है, शब्दमात्रसे डरना
न चाहिये कहाभी है-
पूर्वमेव मया ज्ञातं पूर्णमेतद्धि मेदसा ।
अनुप्रविश्य विज्ञातं यावच्चर्म च दारु च ॥ ११७ ॥"
मैने पहले मज्जासे पूर्ण जान लिया था परन्तु पीछे प्रवेश कर देखा तो इसमें
चर्म और दारुही निकला ॥ ११७ ॥"
पिङ्गलक आह- "कथमेतत्"? सोऽब्रवीत्-
पिंगलक बोला- "यह कैसी कथा है" ? । वह बोला-
-कथा २ .
कश्चित् गोमायुर्नाम शृगालः क्षुत्क्षामकंठः इतस्ततः परि-
भ्रमन् वने सैन्यद्वयसंग्रामभूमिमपश्यत् । तस्याञ्च दुन्दुभेः पति-
तस्य वायुवशात् वल्लीशाखाग्रैः हन्यमानस्य शब्दमशृणोत् ।
अथ क्षुभितहृदयश्चिन्तयामास । "अहो ! विनष्टोऽस्मि । तद्या-
वत् न अस्य प्रोच्चारितशब्दस्य दृष्टिगोचरे गच्छामि तावद्
अन्यतो व्रजामि । अथवा नैतत् युज्यते सहसैव पितृपैतामहं
वनं त्यक्तुम् । उक्तञ्च-
कोई गोमायु नामवाला शृगाल भूखसे दुर्बल कंठवाला इधर उधर घूमता
हुआ वनमे दोनो सेनाकी संग्रामभूमि देखता भया । वहां गिरे हुए नगाडेका
पवनके वशसे वल्ली शाखाओके अग्रभागके ताडनसे उठा शब्द सुनता भया ।
तब क्षुभितहृदय हो विचारने लगा "अहो मैं मरा, सो जबतक इस उच्चारण किये
शब्दके सन्मुख नहूं, तबतक यहासे अन्य स्थानमें जाऊ। अथवा एकसाथै पिता-
मह जनोका यह वन त्यागन करनेके योग्य नहीं है। कहाभी है-
भये वा यदि वा हर्षे संप्राप्ते यो विमर्शयेत् ।
कृत्यं न कुरुते वेगात्न स सन्तापमाप्नुयात् ॥ ११८ ॥
भय वा हर्षके प्राप्त होनेपर जो विचार करता है और कार्यको शीघ्रतासे
नहीं करता है, वह सन्तापको प्राप्त नहीं होता है ॥ ११८ ॥
तत् तावत् जानामि कस्य अयं शब्दः" । धैर्यमालम्ब्य
विमर्शयन् यावत् मन्दं मन्दं गच्छति तावत् दुन्दुभिम् अप-