सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

( ३६ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( ३६ ) पञ्चतन्त्रम् ।

श्यत् । स च तं परिज्ञाय समीपं गत्वा स्वयमेव कौतुकात्
अताडयत् । भूयश्च हर्षात् अचिन्तयत् । "अहो ! चिरादेतत्
अस्माकं महत् भोजनमापतितम्,तत् नूनं प्रभूतमांसमेदोऽसृ-
ग्भिः परिपूरितं भविष्यति" । ततः परुषचर्मावगुंठितं तत्क-
थमपि विदार्य्य एकदेशे छिद्रं कृत्वा संहृष्टमना मध्ये प्रविष्टः
परं चर्मविदारणतोदंष्ट्राभङ्गः समजनि । अथ निराशीभूतः
तत् दारुशेषमवलोक्य श्लोकमेनम्पठत्।"पूर्वमेव मया ज्ञातम्'
इति । ततो न शब्दमात्रात् भेतव्यम्"। पिङ्गलक आह-“भोः।
पश्य अयं मम सर्वोऽपि परिग्रहो भयव्याकुलितमनाः पला-
यितुमिच्छति । तत् कथमहं धैर्यावष्टम्भं करोमि" ।
सोऽब्रवी-“स्वामिन् ! नैषामेष दोषो यतः स्वामिसदृशा
एव भवन्ति भृत्याः । उक्तञ्च-
सो पहले मैं यह जानूं, कि, यह किसका शब्द है" । धैर्य्यको अव-
लम्बन कर जबतक शनैः २ गया तबतक नगाडेको देखता भया । वह इसको
जान धोरे जाकर स्वयंही कौतुकसे ताडन करता हुआ,फिरभी प्रसन्नतासे विचा-
रता भया । "अहो ! बहुत कालमें यह भोजन हमको प्राप्त हुआहै । सो निश्च-
यही बहुतसे मांस मेंद रुधिरसे परिपूर्ण होगा" सो कठिन चर्मसे मढे हुए इस
(ढोल) को किसी प्रकारसे विदीर्ण करके एक देशमें छिद्र करके प्रसन्नमनसे
भीतर प्रविष्ट हुआ । और चर्मके विदारण करनेसे दाढैं टूटगईं । तब निराश
होकर केवल काष्ठमात्र देखकर इसश्लोकको पढताहुआ कि, "मैने पहले जाना
था" । इससे शब्दमात्रसे न डरना चाहिये" पिंगलक बोला “भो ! देखो यह मेरा
सम्पूर्ण कुटुम्ब भयव्याकुल मन होकर भागनेकी इच्छा करता है, सो मैं किस
प्रकार धैर्य्य धारण करूं" । वह बोला-“स्वामिन् ! इनका दोष नहीं जिस
कारण कि, भृत्य स्वामीकी समान होते हैं । कहाभी है-
अश्वः शस्त्रं शास्त्रं वीणा वाणी नरश्च नारी च ।
पुरुषविशेषं प्राप्ता भवन्त्ययोग्याश्च योग्याश्च ॥ ११९ ॥
घोडा, शस्त्र, शास्त्र, वीणा, वाणी, नर और नारी यह पुरुषविशेषको प्राप्त
होकर योग्य अयोग्य होजाते हैं ॥ ११९ ॥

भाषाटीकासमेतम् । ( ३७ )
तत् पौरुषावष्टम्भं कृत्वा त्वं तावत् अत्र एव प्रतिपालय-
यावदहमेतत शब्दस्वरूपं ज्ञात्वा आगच्छामि । ततः
पश्चात् यथोचितं कार्यम्” इति । पिङ्गलक आह-“किं तत्र
भवान् गन्तुमुत्सहते ?' । स आह-“किं स्वाम्यादेशात्सद्भृ-
त्यस्य कृत्याकृत्यमस्ति उक्तञ्च-
सो पुरुषार्थका अवलम्बन कर तुम तबतक यहा रहो जबतक मैं इस शब्द-
स्वरूपको जानकर आऊ, तब पीछे जैसा उचित हो सो करना”। पिंगलक
बोला-“क्या आप वहा जानेकी इच्छा करते हो ?” वह बोला-“स्वामीकी
आज्ञासे भृत्यको कृत्यका और अकृत्यका विचार क्या है ? । कहाहै कि-
स्वाम्यादेशात्सुभृत्यस्य न भीः सञ्जायते क्वचित् ।
प्रविशेन्मुखमाहेयं दुस्तरं वा महार्णवम् ॥ १२० ॥
स्वामीकी आज्ञासे सुभृत्यको कहींभी कुछ भय नहीं होताहै, सर्पके मुखमें
प्रवेश करजाय वा दुस्तर महासागर तर जाय ॥ १२० ॥
तथाच-
तैसाही-
स्वाम्यादिष्टस्तु यो भृत्यः समं विषममेव च ।
मन्यते न स सन्धार्यो भूभुजा भूतिमिच्छता ॥१२१॥”
जो भृत्य स्वामीकी आज्ञाको सम वा विषम नहीं मानता है ऐश्वर्यकी इच्छाक-
रनेवाले राजाओंको सदा उसको अपने समीपमें रखना उचित है ॥ १२१ ॥”
पिङ्गलक आह-“भद्र ! यदि एवं तत् गच्छ शिवास्ते
पन्थानः सन्तु” इति । दमनकोऽपि तं प्रणम्य सञ्जीवकशब्दा-
नुसारी प्रतस्थे । अथ दमनके गते भयव्याकुलमनाः पिङ्ग-
लकः चिन्तयामास । “अहो ! न शोभनं कृतं मया, यत् तस्य
विश्वासं गत्वा आत्माभिप्रायो निवेदितः । कदाचित दमन-
कोऽयमुभयवेतनॊ भूत्वा ममोपरि दुष्टबुद्धिः स्यात् भ्रष्टा-
धिकारत्वात् । उक्तञ्च-
पिंगलक बोला, “भद्र ! जो ऐसा है तो तेरे मार्ग मगलकारी हो” दमनक भी
उसको प्रणाम करके सञ्जीवकके शब्दका अनुसरण कर चला । तब दमनकके