पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
(३०६) पञ्चतन्त्रम् ।
(३०६) पञ्चतन्त्रम् ।
कृत्याकृत्यविदस्तीर्थेष्वन्तःप्रणिधयः पदम् ।
विदांकुर्वन्तु महतस्तलं विद्विषदम्भसः ॥ ६९ ॥”
कार्यके जाननेवाले गूढचर उक्त मंत्रादि अठारह स्थानोंमें अन्तर पदकरके
महान् शत्रुरूपी जलके तलको जाने ॥ ६९ ॥”
एवं मन्त्रिवाक्यमाकर्ण्य अत्रान्तरे मेघवर्ण आह,-“तात!
अथ किं निमित्तमेवंविधं प्राणान्तिकं सदैव वायसोलूकानां
वैरम् ?” । स आह,-“वत्स ! कदाचित् हंसशुकवककोकि-
लचातकोलूकमयूरकपोतपारावतविष्किरप्रभृतयः सर्वेऽपि
पक्षिणः समेत्य सोद्वेगं मन्त्रयितुमारब्धाः । “अहो !
अस्माकं तावद्वैनतेयो राजा-स च वासुदेवभक्तः न कामपि
चिन्तामस्माकं करोति । तद् किं तेन वृथा स्वामिना यो
लुब्धकपाशैः नित्यं निबध्यमानानां न रक्षां विधत्ते। उक्तञ्च-
इसप्रकार मंत्रिके वाक्यको सुनकर इसी समय मेघवर्ण बोला,-“तात !
किस निमित्त इसप्रकार प्राणहारी सदाका वायस उलूकोंका बैरहै ?” वह
बोला,-“वत्स ! एक समय हंस, तोत, बगले, कोकिल, चातक, उलूक,
मयूर, कपोत, पारावत, विष्किर (चिड़िया), आदि सब पक्षी मिलकर उद्वेग
सहित सम्मति करने लगे “अहो ! हमारे गरुड़ राजाहैं, वह वासुदेवके भक्तहैं
हमारी कुछभी चिन्ता नहीं करतेहैं, सो उस वृथा स्वामीसे क्याहै जो लुब्धकोंके
जालसे नित्य बंधेहुए हमारी रक्षा नहीं करते । कहाहै-
यो न रक्षति वित्रस्तान्पीड्यमानानपरैः सदा ।
जन्तून्पार्थिवरूपेण स कृतान्तो न संशयः ॥ ७० ॥
जो शत्रुसे पीडित हुए भृत्योंकी रक्षा नहीं करताहै तथा भयभीत जनोंकी
जो रक्षा नहीं करता इसमें सन्देह नहीं वह राजा कालरूपहै ॥ ७० ॥
यदि न स्यान्नरपतिः सम्यङ्नेता ततः प्रजाः ।
अकर्णधारा जलधौ विप्लवेतेह नौरिव ॥ ७१ ॥
जो राजा भलीप्रकार शिक्षाकरनेवाला न हो तो प्रजा विना मल्लाहके साग-
रमें नावकी समान पीडित होतीहै ॥ ७१ ॥
षडिमान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावमिवार्णवे ।
अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम् ॥ ७२ ॥
अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रियवादिनीम्।
ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम् ॥ ७३ ॥
पुरुष सागरमें टूटी हुई नावकी समान इन छःको त्यागदे प्रकृष्ट वाक्यसे
रहित आचार्य, अध्ययनसे रहित ऋत्विज, अरक्षिता राजा, अप्रिय वचन
बोलनेवाली भार्या, ग्रामलुब्ध गोपाल और वनकी इच्छा करनेवाले नापित ये
अवश्य त्याज्य हैं ॥ ७२ ॥ ७३ ॥
तत् सञ्चिन्त्य अन्यः कश्चित् राजा विहङ्गमानां क्रियता-
म्" इति । अथ तैः भद्राकारमुलूकमवलोक्य सर्वैरभिहि-
तम् । "यत् एष उलूको राजा अस्माकं भविष्यति तदानीय-
न्तां नृपाभिषेकसम्बन्धिनः सम्भाराः" इति । अथ साधिते
विविधतीर्थोदके, प्रगुणीकृतेऽष्टोत्तरशतमूलिकासंघाते, प्रदत्ते
सिंहासने, वर्त्तिते सप्तद्वीपसमुद्रभूधरविचित्रे धरित्रीमण्डले,
प्रसारिते व्याघ्रचर्मणि, आपूरितेषु हेमकुम्भेषु दीपेषु वाद्येषु
च सज्जीकृतेषु दर्पणादिषु माङ्गल्यवस्तुषु, पठत्सु बन्दिमुख्येषु,
वेदोच्चारणपरेषु समुदितमुखेषु ब्राह्मणेषु, गीतपरे युवतीजने,
आनीतायामग्रमहिष्यां कृकालिकायामूलूकोऽभिषेकार्थं
यावत् सिंहासने उपविशति तावत् कुतोऽपि वायसः समा-
यातः। सोऽचिन्तयत, "अहो ! किमेष सकलपक्षिसमागमो
महोत्सवश्च"। अथ ते पक्षिणः तं दृष्ट्वा मिथः प्रोचुः-“पक्षि-
णां मध्ये वायसः चतुरः श्रूयते । उक्तञ्च-
सो विचारकर और कोई विहंगमोंका राजा करो”। तब उन सबने शोभन
अङ्गवाले उलूकको देखकर कहा-“कि यह उलूक हमारा राजा होगा, सो
राज्याभिषेक सम्बन्धी सामग्री लाओ”। तब अनेक तीर्थोंके जल लानेपर और
१०८ एकसौ आठ औषधियोंके प्राप्त होनेपर, दिये सिंहासनमें बर्तनेमें, सात
द्वीप समुद्र पर्वतके विचित्र धरणीमण्डलमें व्याघ्रचर्मके फैलानेमें, भरे सुवर्ण
कुम्भोंके धरे जाने तथा दीपक बलने और बाजोंके बजनेमें, तथा दर्पण आदि