पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( ११४ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ११४ ) पञ्चतन्त्रम् ।
संजीवकः शष्पभोजी, भवान् मांसादः तव प्रकृतयश्च ।
यत्तव अवध्यव्यवसायबाह्यं कुतस्तासां मांसाशनम् । यद्र-
हितास्ताः त्वां त्यक्त्वा यास्यन्ति । ततोऽपि त्वं विनष्ट एव
अस्य सङ्गत्या पुनस्ते न कदाचित् आखेटके मतिर्भवि-
ष्यति । उक्तञ्च-
और आपने तो इसकी मित्रतासे सम्पूर्ण ही राजधर्म त्याग न करदियाहे। राज-
धर्मके अभावसे सम्पूर्ण परिजन विरक्त होकर गये, जो यह संजीवक तृणभोजी
आप मांसभक्षी और आपके प्रकृति (कुटुम्ब) भी, जो कि अब मांस भक्षण
तुम्हारे पराक्रमसे बाह्य होगयाँ (तुम उद्योग नहीं करतेहो) तो फिर वह मांस
कहासे खायेंगे इसकारण वे तुमको त्यागन कर चले जायेंगे । इसीसे तुम विनष्ट
होंगे । इसकी संगतिसं तुम्हारी आखेटमें कभी बुद्धि नहीं होगी । कहाहै-
यादृशः सेव्यते भृत्यैर्यादृशांश्चोपसेवते ।
कदाचिन्नात्र सन्देहस्तादृग्भवति पूरुषः ॥ २७२ ॥
जब जो जैसे भृत्योंसे सेवन किया जाता है वा जो जैसोंको सेवन करता है
इसमें सन्देह नहीं वह पुरुष वैसाही होजाताहै ॥ २७२ ॥
तथाच-
तैसेही-
सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न ज्ञायते
मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं राजते ।
स्वातौ सागरशुक्तिकुक्षिपतितं तज्जायते मौक्तिकं
प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संवासतो जायते ॥ २७३ ॥
तपेहुए लोहेपर पडेहुएँ जलका नाममात्रभी नहीं :विदित होता है और
वही कमलपत्रके ऊपर मोतीके आकारमें स्थितहुआ शोभा पाता है, स्वा-
तिनक्षत्रमें सागरमें सीपीमें प्रवेशकर वही मोती होजाता है, प्रायः संगतिसे
अधम, मध्यम, उत्तम गुण होजाते हैं ॥ २७३ ॥
तथाच-
और देखो--
भाषाटीकासमेतम् । ( ११९ )`
असतां संगदोषेण साधवो यान्ति विक्रियाम् ।
दुर्योधनप्रसंगेन भीष्मो गोहरणे गतः ॥ २७४ ॥
असत् पुरुषोंकी संगतिके दोषसे महात्माभी विकारको प्राप्त होते हैं, दुर्यो-
धनकी संगतिसे भीष्म गोहेरनेको गयेथे ॥ २७४ ॥
अत एव सन्तो नीचसङ्गं वर्जयन्ति । उक्तञ्च-
इसीकारण महात्मा नीच संगति नहीं करते हैं । कहा है-
ह्यविज्ञातशीलस्य प्रदातव्यः प्रतिश्रयः ।
मत्कुणस्य च दोषेण हता मन्दविसर्पिणी ॥ २७५ ॥”
जिसका शीलस्वभाव न जाना हो उसे आश्रय नदे खटमलके दोषसे मन्द-
विसर्पिणी मारीगई ॥ २७५ ॥”
पिंगलक आह-“कथमेतत् ?” सोऽब्रवीत्-
पिंगलक बोला,-“यह कैसी कथा है ?” वह बोला-
कथा ९.
अस्ति कस्यचिन्महीपतेः कस्मिंश्चित् स्थाने मनोरमं
शयनस्थानम् । तत्र शुक्लतरपटयुगलमध्यसंस्थिता मन्दवि-
सर्पिणी नाम श्वेता यूका प्रतिवसति स्म । सा च तस्य मही-
पते रक्तमास्वादयन्ती सुखेन कालं नयमाना तिष्ठति ।
अन्येद्युश्च तत्र शयने कचिद्भ्राम्यन् अग्निमुखोनाम मत्कुणः
समायातः । अथ तं दृष्ट्वा सा विषण्णवदना प्रोवाच-“भो
अग्निमुख ! कुतस्त्वमत्र अनुचितस्थाने समायातः १ तद्यावत्
न कश्चिद्वेत्ति तावच्छीघ्रं गम्यताम्” इति । स आह-“भग-
वति ! गृहागतस्य असाधोरपि नैतद्युज्यते वक्तुम् । उक्तञ्च-
किसी राजाके किसी स्थानमें मनोहर शयनस्थानहै वहा अत्यन्त शुक्ल वस्त्रमें
मंदविसर्पिणी नाम श्वेत जूं रहती थी वह उस राजाका रुधिरपान करती हुई
सुखसे समय बितातीथी । दूसरे दिनमें उस शयनपर भ्रमता हुआ अग्निमुख-
नाम खटमल आया । उसे देखकर दुःखी हुई वह जूं बोली,-“भो अग्निमुख !
तुम कैसे अनुचित स्थानमें आये हो ? सो जबतक कोई नहीं जाने, तबतक
१ देखो विराटपर्व ।