पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( ८० ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ८० ) पञ्चतन्त्रम् ।
कथा ५.
कस्मिंश्चिदधिष्ठाने कौलिकरथकारौ मित्रे प्रतिवसतः स्म।
तत्र च तौ बाल्यात् प्रभृति सहचारिणौ, परस्परमतीव स्ने-
हपरौ सदा एकस्थानविहारिणौ कालं नयतः। अथ कदाचित्
तत्राधिष्ठाने कस्मिंश्चिद्देवायतने यात्रामहोत्सवः संवृत्तः।
तत्र च नटनर्त्तकचारणसंकुले नानादेशागतजनावृते तौ सह-
चरौ भ्रमन्तौ, काञ्चिद्राजकन्यां करेणुकारूढां सर्वलक्षणस-
नाथां कञ्चुकिवर्षवरपरिवारितां देवतादर्शनार्थं समायातां
दृष्टवन्तौ। अथासौ कौलिकस्तां दृष्ट्वा विषार्दित इव दुष्ट-
ग्रहगृहीत इव कामशरैः हन्यमानः सहसा भूतले निपपात।
अथ तं तदवस्थमवलोक्य रथकारः तद्दुःखदुःखित आत्म-
पुरुषैस्तं समुत्क्षिप्य स्वगृहमानाययत्। तत्र च विविधैः शी-
तोपचारैः चिकित्सकोपादिष्टैः मन्त्रवादिभिरुपचर्यमाण-
श्चिरात्कथञ्चित्सचेतनो बभूव। ततो रथकारेण पृष्टः। “भो
मित्र ! किमेवं त्वमकस्मात् विचेतनः सञ्जातः। तत्कथ्यता-
मात्मस्वरूपम् ?”। स आह,-“वयस्य ! यदि एवं तच्छृणु मे
रहस्यं येन सर्वामात्मवेदनां ते वदामि यदि त्वं मां सुहृदं
मन्यसे ततः काष्ठप्रदानेन प्रसादः क्रियतां, क्षम्यतां यद्वा
किञ्चित्प्रणयातिरेकाद्युक्तं तव मयानुष्ठितम्”। सोऽपि
तदाकर्ण्य बाष्पपिहितनयनः सगद्गदमूवाच-“वयस्य ! यत्कि-
ञ्चिद्दुःखकारणं तद्वद येन प्रतीकारः क्रियते यदि शक्यते
कर्तुम्। उक्तञ्च-
किसी स्थानमें एक कौलिक और वढई दो मित्र रहतेथे, वह बालकपनसे
सहचारी थे, परस्पर अत्यन्त स्नेहवाले सदा एक स्थानमें रहते समय विचरतेथे,
तब कभी उस स्थानमें किसी देवताके स्थानमें यात्राका महोत्सव हुआ । वहां
नट नर्तक चारणसे युक्त अनेक अनेक देशोंसे आये मनुष्योंसे आवृत वह दोनों
सहचर घूमते हुए किसी राजकन्यांको हथिनीपर चढी सम्पूर्ण गहने पहरे अन्तः-
पुरके वृद्ध ब्राह्मण और नपुंसकोंसे युक्त देवताके दर्शन करनेके निमित्त आई
भाषाटीकासमेतम् । (८१)
हुईको देखते भये, तब यह कौलिक उसको देखकर विषसे अर्दित हुएकी समान
दुष्टग्रहसे गृहीत हुआसा कामबाणसे ताड़ितकी समान सहसा पृथ्वीमे गिरा ।
उसकी यह दशा देखकर रथकार उसके दुःखसे दुःखी हुआ, अपने मनुष्योंसे
उसको उठवाय अपने घरमें लाया । वहा अनेक प्रकारके शीतल उपचार वैद्योंके
किये हुए तथा मंत्रादिसे उपचारको प्राप्त हुआ बहुतकालमे कुछ सचेत भया । तब
रथकारने पूंछा-"मित्र ! यह क्या है जो तुम अकस्मात् अचेतन होगये अपनी
बात तो कहो ?" । वह बोला,-"मित्र ! जो ऐसा है तो मेरी गुप्त वार्ता सुनो, जिस
कारण मैं सब अपना दुःख तुझसे कहताहू । जो तू मुझे अपना सुहृदय मानता
है तो चिता रचकर मेरे ऊपर कृपा करो । और क्षमा करना जो कुछ प्रणयके
कारण तुमसे अयुक्त कहा होवे" । वहभी यह वचन सुन आंखोंमे आंसू भर गद्गद-
कण्ठसे बोला-"मित्र ! जो कुछ दुःखका कारण है, सो कहो जिससे यदि होसके-
गा तो उसका प्रतिकार किया जायगा । कहा है-
औषधार्थसुमन्त्राणां बुद्धेश्चैव महात्मनाम् ।
असाध्यं नास्ति लोकेऽत्र यद्ब्रह्माण्डस्य मध्यगम् ॥२१९॥
इस संसार और ब्रह्माण्डके मध्यमें जो कुछभी है वह ओषधी, अर्थ और सुमन्त्र
तथा महात्माओंकी बुद्धिके सामने कुछ असाध्य नहीं है॥२१९॥
तदेषां चतुर्णां यदि साध्यं भविष्यति तदा अहं साध-
यिष्यामि” । कौलिक आह-“वयस्य ! एतेषामन्येषा-
मपि सहस्राणामुपायानामसाध्यं तत् मे दुःखम् । तस्मा-
न्मम मरणे मा कालक्षेपं कुरु” । रथकार आह-“भो
मित्र ! यद्यपि असाध्यं तथापि निवेदय येनाहमपि तदसाध्यं
मत्वा त्वया सह वह्नौ प्रविशामि । न क्षणमपि त्वद्वियोगं
सहिष्ये । एष मे निश्चयः” । कौलिक आह-“वयस्य !
या असौ राजकन्या करेणुकारूढा तत्र उत्सवे दृष्टा तस्या
दर्शनानन्तरं मकरध्वजेन ममेयमवस्था विहिता । तत न
शक्नोमि तद्वेदनां सोढम् । तथाचोक्तम् -
सो इन चारोंमे यदि साध्य होगा तो मै साधन करूंगा" । कौलिक बोला,-
६