पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( ४६६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ४६६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
तथाच-
और देखो-
स्वामी द्वेष्टि सुसेवितोऽपि सहसा प्रोज्झन्ति सद्बान्धवा
राजन्ते न गुणास्त्यजन्ति तनुजाः स्फारीभवन्त्यापदः ।
भार्या साधु सुवंशजापि भजते नो यान्ति मित्राणि च
न्यायारोपितविक्रमाण्यपि नृणां येषां न हि स्याद्धनम् २४॥
जिन मनुष्योंके पास धन नहीं है अच्छी प्रकार सेवन करनेसे प्रभु उनका
आदर नहीं करता है, सद्बान्धव उसको त्याग देते हैं, गुण उसके शोभित नहीं
होते हैं, पुत्रत्याग देते हैं, आपत्ति विस्तारको प्राप्त होती हैं, सत्कुलमे उत्पन्न
हुई भार्या भी उनको नहीं भजती है, नीतिमार्गसे पुरुषकारसे प्राप्त हुए मित्र
भी उनके पास नहीं आते हैं ॥ २४ ॥
शूरः सुरूपः सुभगश्च वाग्मी
शस्त्राणि शास्त्राणि विदांकरोति ।
अर्थं विना नैव यशश्च मानं
प्राप्नोति मर्त्योऽत्र मनुष्यलोके ॥ २५ ॥
शूर, स्वरूपवान्, सुन्दर, वाचाल, शस्त्र तथा शास्त्रका जाननेवाला मनुष्य
अर्थके बिना इस लोकमें यश तथा मानको प्राप्त नहीं होता है ॥ २५ ॥
तानीन्द्रियाण्यविकलानि तदेव नाम
सा बुद्धिरप्रतिहता वचनं तदेव ।
अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः स एव
बाह्यः क्षणेन भवतीति विचित्रमेतत् ॥ २६ ॥
वही अविकल इन्द्री, वही नाम है, वही अप्रतिहत बुद्धि और वही वचन
है, किन्तु वही पुरुष धनकी गरमीसे रहित हुआ क्षणमात्रमें सबसे पृथक् होता
है यह विचित्र है ॥ २६ ॥
तद्गच्छामः कुत्रचित् अर्थाय,” इति संमन्त्र्य स्वदेशपुरं
च स्वसुहृत्सहितं बान्धवयुतं गृहं च परित्यज्य प्रस्थिताः,
अथवा साधु इदमुच्यते-
सो कहीं धनप्राप्तिके निमित्त जांयगे”। ऐसा विचारकर अपने देश पुरको
तथा सुहृद बांधवोके सहित घरको छोड़कर चले । अथवा यह अच्छा कहा है-
भाषाटीकासमेतम्। (४६७)
सत्यं परित्यजति मुञ्चति बन्धुवर्गं
शीघ्रं विहाय जननीमपि जन्मभूमिम् ।
सन्त्यज्य गच्छति विदेशमभीष्टलोकं
चिन्ताकुलीकृतमतिः पुरुषोऽत्र लोके ॥ २७ ॥
सत्यको छोड बन्धुवर्गको त्यागकर तथा जननी और जन्मभूमिकोभी शीघ्र
त्यागकर चिन्तासे व्याकुल हुआ पुरुष अभीष्ट लोक वा देशको जाता है ॥२७॥
एवं क्रमेण गच्छन्तोऽवन्तीं प्राप्ताः, तत्र सिपराजले कृत-
स्नाना महाकालं प्रणम्य यावत् निर्गच्छन्ति, तावत् भैरवा-
नन्दो नाम योगी सम्मुखो बभूव । ततस्तं ब्राह्मणोचितवि-
धिना सम्भाव्य तेनैव सह तस्य मठं जग्मुः । अथ तेन ते
पृष्टाः,-"कुतो भवन्तः समायाताः ? क्व यास्यथ ? किं प्रयो-
जनम् ?" । ततः तैः अभिहितम्,-"वयं सिद्धियात्रिकाः
तत्र यास्यामो यत्र धनाप्तिः मृत्युर्वा भविष्यतीति एष
निश्चयः । उक्तञ्च-
इस प्रकार वे क्रमसे जाते अवन्तिका पुरीमें प्राप्तहुए वहा सिप्रानदीके जलमें
स्नानकर महाकालको प्रणामकर जब चलने लगे तबतक भैरवानन्द नाम योगी
सामने आया । तब उस ब्राह्मणका उचित विधिसे सत्कारकर उसीके सग
उसके मठको गये । तब उसने पूछा-"तुम काहसे आये हो ? । कहा जाओगे ? ।
क्या प्रयोजन है ?" तब इन्होंने कहा-" हमने कार्यसिद्धिके निमित्त यात्रा की
है । जहा धन मिलेगा वहा जायगे चाहें मृत्यु होजाय यह निश्चय है । कहा है-
दुष्प्राप्याणि बहूनि च लभ्यन्ते वाञ्छितानि द्रविणानि ।
अवसरतुलिताभिरलं तनुभिः साहसिकपुरुषाणाम् ॥ २८ ॥
साहसी पुरुषोंको यथा समयमें चेष्टा किये शरीरसे दुर्लभ और वाञ्छित यथेष्ट
बहुतसे धन प्राप्त होते हैं (आर्यावृत्त) ॥ २८ ॥
तथाच-
और देखो-
पतति कञ्चिन्नभसः खाते पातालतोऽपि जलमेति ।
दैवमचिन्त्यं बलवद्बलवान्तु पुरुषकारोऽपि ॥ २९ ॥,