सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

( ४२ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( ४२ ) पञ्चतन्त्रम् ।
“एह्येहि दुष्टवृषभ ! स्वामी पिङ्गलकः त्वाम् आकारयति किं
निःशङ्को भूत्वा मुहुर्मुहुर्नर्दसि वृथेति” । तच्छ्रु सञ्जीव-
कोऽब्रवीत्-“भद्र ! कोऽयं पिङ्गलकः ?” । दमनकः आह-“किं
स्वामिनं पिङ्गलकमपि न जानासि ? तत्क्षणं प्रतिपालय फले-
नैव ज्ञास्यसि। ननु अयं सर्वमृगपरिवृतो वटतले स्वामी पिङ्ग-
लकनामा सिंहस्तिष्ठति” । तच्छ्रुत्वा गतायुषमिवात्मानं
मन्यमानः सञ्जीवकः परं विषादमगमत् । आह च-“भद्र !
भवान् साधुसमाचारो वचनपटुश्च दृश्यते। तत् यदि मामवश्यं
तत्र नयसि तदभयप्रदानेन स्वामिनः सकाशात् प्रसादः
कारयितव्यः” । दमनक आह-“भोः सत्यमभिहितं भवता ।
नीतिरेषा । यतः-
पिंगलक बोला-“जो ऐसा है तो तुझको अमात्यपदमें स्थापित किया । आजसे
लेकर (प्रजा अनुजीवियोंपर ) प्रसाद निग्रह (दंड) तुम्हारेही आधीन है यह निश्चय है”
तब दमनक शीघ्रतासे जाकर तिरस्कारपूर्वक यह बोला-“आओ आओ !
दुष्ट वृषभ ! स्वामी पिंगलक तुझको पुकारताहै । क्यों निश्शंक होकर
बारंबार वृथा नाद करताहै” । यह सुनकर सञ्जीवक बोला-“भद्र ! पिंगलक
कौन है ?” दमनक बोला-“क्या तू स्वामी पिंगलकको नहीं जानताहै ? । सो
क्षणमात्रको ठहर फलसेही जानलेगा, निश्चयही यह सब मृगोंसे युक्त वटतले
हमारा स्वामी पिंगलक सिंह स्थित है” । यह सुन आयुरहित अपनेको मानता-
हुआ संजीवक महादुःखको प्राप्त हुआ और बोला-“भद्र ! आप साधु-
समाचार और वचन बोलनेमें चतुर दीखते हो । यदि मुझको अवश्य ही वह
लिये जाते हो, तो अभयप्रदानसे स्वामीके निकट प्रसाद कराओ” । दमनक
बोला-“भो ! तुमने सत्य कहा नीति ऐसी ही है । क्योंकि-
पर्यन्तो लभ्यते भूमेः समुद्रस्य गिरेरपि ।
न कथञ्चिन्महीपस्य चित्तान्तः केनचित् क्वचित् ॥ १३६ ॥
मनुष्य पृथ्वी, समुद्र और पर्वतका भी अन्त पासकतेहैं, परन्तु राजाके
चित्तका अन्त कभी किसीने नहीं पाया ॥ १३६ ॥

भाषाटीकासमेतम् । (४३)

तत् त्वमत्रैव तिष्ठ यावदहं तं समयं दृष्ट्वा ततः पश्चात्
त्वां नयामि इति”। तथा अनुष्ठिते दमनकः पिंगलकसकाशं
गत्वा इदमाह- “स्वामिन् ! न तत् प्राकृतं सत्त्वं, स हि भग-
वतो महेश्वरस्य वाहनभूतो वृषभ इति मया पृष्ट इदमूचे-
“महेश्वरेण परितुष्टेन कालिन्दीपरिसरे शष्पाग्राणि भक्षयितुं
समादिष्टः किं बहुना मम प्रदत्तं भगवता क्रीडार्थं वनमिदम्”
पिंगलक आह-(सभयम्) “सत्यं ज्ञातं मयाऽधुना । न देवता-
प्रसादं विना शष्पभोजिनो व्यालाकीर्णे एवंविधे वने निःशंका
नदन्तो भ्रमन्ति । ततस्त्वया किमभिहितम्?”। दमनक आह-
“स्वामिन् ! एतदभिहितं मया 'यदेतद्वनं चण्डिकावाहनभूत-
स्य मत्स्वामिनः पिंगलकनाम्नः सिंहस्य विषयीभूतं तद्भ-
वानभ्यागतः प्रियोऽतिथिः । तत् तस्य सकाशं गत्वा
भ्रातृस्नेहेन एकत्र भक्षणपानविहरणक्रियाभिः एकस्थानाश्र-
येण कालो नेय इति”। ततः तेनापि सर्वमेतत् प्रतिपन्नमुक्तञ्च
सहर्षम् । स्वामिनः सकाशात् अभयदक्षिणा दापयितव्या ।
इति । तदत्र स्वामी प्रमाणम्” । तच्छ्रुत्वा पिंगलक आह-
“साधु सुमते ! साधु । मन्त्रिश्रोत्रिय ! साधु । मम हृदयेन
सह सम्मन्त्र्य भवता इदमभिहितम् । तद्दत्ता मया तस्य
अभयदक्षिणा । परं सोऽपि मदर्थे अभयदक्षिणां याचयित्वा-
द्रुततरमानीयतामिति । अथ साधु चेदमुच्यते-
सो तूं यहीं स्थित हो जबतक मैं समयको देखकर पीछे तुझको वहा ले जाऊं”
ऐसा करनेपर दमनक पिंगलके समीप जाकर यह बोला-“स्वामिन् ! वह प्राकृत
जीव नहीं है, वह शिवजीका वाहनभूत वृषभ है । मेरे पूछनेसे उसने मुझसे
कहा है कि, “शिवजीने प्रसन्न होकर यमुना तरिके देशमे नवीन तृण खानेकी
आज्ञा दी है, बहुत कहनेसे क्या है भगवान् शिवने मुझे यह वन क्रीडाके नि-
मित्त प्रदान किया है”। पिंगलक ( भयपूर्वक ) बोला-“अब मैंने सत्य २ जाना
देवताकी प्रसन्नताके विना घास खानेवाले सर्पादिकसे युक्त इस प्रकारके वनमे
निश्शंक नाद करते हुये घूमते कैसे रहें सो तैने क्या कहा”? । दमनं