पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
(५१०) पञ्चतन्त्रम् ।
(५१०) पञ्चतन्त्रम् ।
पृच्छकेन सदा भाव्यं पुरुषेण विजानता ।
राक्षसेन्द्रगृहीतोऽपि प्रश्नान्मुक्तो द्विजः पुरा ॥ ९५ ॥”
ज्ञानी पुरुषको भी सदा पूछना चाहिये, राक्षसेन्द्रसे पूछा हुआ ब्राह्मण प्रश्नसे-
ही छूटा ॥ ९५ ॥”
अथ तेभ्यः तच्छ्रुत्वा राजा द्विजान् आहूय प्रोवाच,–“भो
ब्राह्मणाः ! त्रिस्तनी मे कन्या समुत्पन्ना तत् किं तस्याः प्रति
विधानम् अस्ति न वा ?” ते प्रोचुः-“देव ! श्रूयताम्–
तब उनसे सुनकर राजा ब्राह्मणोंको बुलाकर बोला,-“भो ब्राह्मणो ! मेरे
तीन स्तनकी कन्या उत्पन्न हुई है सो कोई उसका प्रतिविधान है वा नहीं ?” वे
बोले,-“देव सुनिये-
हीनाङ्गी वाधिकाङ्गी वा या भवेत्कन्यका नृणाम् ।
भर्तुः स्यात्सा विनाशाय स्वशीलनिधनाय च ॥ ९६ ॥
जो हीन अङ्गवाली वा अधिक अंगवाली कन्या मनुष्योंके हो वह भर्ताके
और अपने शीलके नाशके लिये होती है ॥ ९६ ॥
या पुनस्त्रिस्तनी कन्या याति लोचनगोचरम् ।
पितरं नाशयत्येव सा द्रुतं नात्र संशयः ॥ ९७ ॥
और जो कहीं तीन स्तनवाली कन्या पिताके नेत्रगोचर हो तो वह शीघ्र
अपने पिताको नाश करती है इसमें सन्देह नहीं ॥ ९७ ॥
तस्मात् अस्या दर्शनं परिहरतु देवः । तथा यदि कश्चित्
उद्वाहयति तदेनां तस्मै दत्त्वा देशत्यागेन नियोजयितव्या
इति । एवं कृते लोकद्वयाविरुद्धता भवति” । अथ तेषां तद्
वचनम् आकर्ण्य स राजा पटहशब्देन सर्वत्र घोषणां आज्ञा
पयामास-“अहो ! त्रिस्तनीं राजकन्यां यः कश्चित् उद्वाह-
यति स सुवर्णलक्षम् आप्नोति देशत्यागञ्च” । एवं तस्याम्
आघोषणायां क्रियमाणायां महान् कालो व्यतीतः । न क-
श्चित् तां प्रतिगृह्णाति । सापि यौवनोन्मुखी सञ्जाता सुगुप्त-
स्थानस्थिता यत्नेन रक्ष्यमाणा तिष्ठति । अथ तत्रैव नगरे
कश्चित् अन्धः तिष्ठति । तस्य च मन्थरकनामा कुब्जोऽग्रेसरो
यष्टिग्राही । ताभ्यां तं पटहशब्दमाकर्ण्य मिथो मन्त्रितम्
[Header] भाषाटीकासमेतम् । (५११)
- स्पृश्यतेऽयं पटहो यदि कथमपि दैवात् कन्या लभ्यते तथा
सुवर्णप्राप्तिश्च भवति, सुखेन सुवर्णप्राप्त्या कालो व्रजति ।
अथ यदि तस्या दोषतो मृत्युर्भवति दारिद्र्योपात्तस्य अस्य
क्लेशस्य पर्यन्तो भवति । उक्तञ्च-
इस कारण स्वामी ! इसके दर्शनको त्यागिये और जो इसे विवाहनेकी
इच्छा करे तो वह उसे देकर देश त्यागकी आज्ञा दो ऐसा करनेपर दोनों
लोकोंमें अविरुद्धता होगी" । तब उनके यह वचन सुनकर वह राजा बाजेके
शब्दसे सर्वत्र घोषणा करानेकी आज्ञा देता हुआ- "अहो ! इस तीन स्तनवाली
कन्याको जो विवाह करेगा वह लाख अशरफी पावेगा ( परन्तु ) देश त्याग
करना होगा" । इस प्रकार उसकी घोषणाको बहुत समय बीत गया । किसीने
उसको ग्रहण न किया । वहभी युवा अवस्थाको प्राप्त होकर गुप्त स्थानमें स्थित
हुई यत्नसे रक्षित थी । उसी नगरमें एक अन्धा था । उसके पास एक मन्थरक
नामवाला कुबडा लकडी पकडा कर आगे चलनेवाला था । उन्होंने उस वाद्य-
शब्दको सुनकर परस्पर विचारा । "यह शब्द जो घोषित होता है सो यदि हम पटहको
स्पर्श करें तो इसके अनुसार प्रारब्धसे कन्या प्राप्त हो जाय तो सुवर्णके लाभसे
हमारा समय सुख भोगते बीतेगा और जो यदि उसके दोषसे मृत्यु हो जाय तो
दरिद्रतासे प्राप्त हुए इस क्लेशका अन्त होजायगा । कहा है-
लज्जा स्नेहः स्वरमधुरता बुद्धयो यौवनश्रीः
कान्तासंगः स्वजनममता दुःखहानिर्विलासः ।
धर्मः शास्त्रं सुरगुरुमतिः शौचमाचारचिन्ता
पूर्णे सर्वे जठरपिठरे प्राणिनां संभवन्ति ॥ ९८ ॥
लज्जा, स्नेह, स्वरकी मधुरता, बुद्धि, यौवनकी लक्ष्मी, कान्ताका संग,
स्वजनकी ममता, दुःखहानि, विलास, धर्मशास्त्र, देव गुरुमें भक्ति, पवित्रता,
सदाचारका अनुष्ठान यह सब प्राणियोंके पेट भरनेमें होते हैं ॥ ९८ ॥
एवमुक्त्वा अन्धेन गत्वा स पटहः स्पृष्टः । "भो ! अहं
तां कन्याम् उद्वाहयामि यदि राजा मे प्रयच्छति" । ततस्तैः
राजपुरुषैः गत्वा राज्ञे निवेदितम्,- "देव! अन्धकेन केनचित्
पटहः स्पृष्टः । तदत्र विषये देवः प्रमाणम्" । राजा प्राह-