पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( ३७६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ३७६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
तब सिंहके शब्द और उसकी प्रतिध्वनिसे वह गुहा पूर्ण होकर अन्य भी वनके
स्थित जीवोको त्रास देती हुई। शृगाल भी यह श्लोक पढता भागा-
अनागतं यः कुरुते स शोभते
स शोच्यते यो न करोत्यनागतम्।
वनेऽत्र संस्थस्य समागता जरा
बिलस्य वाणी न कदापि मे श्रुता ॥ २२७ ॥"
कि जो अनागत विपत्तिका उपाय करता है वह सुखी होता है जो अना-
गतका विचारही नहीं करता वह कष्ट पाता है, इसी वनमें रहते मैं बूढा होगया
परन्तु बिलकी वाणी मैंने कभी नहीं सुनी ॥ २२७ ॥”
तदेवं मत्वा युष्माभिर्मया सह गन्तव्यम्"इति। एवमभि-
धाय आत्मानुयायिपरिवारानुगतो दूरदेशान्तरं रक्ताक्षो
जगाम ।
सो ऐसा विचार कर तुमको मेरे साथ चलना चाहिये" ऐसा कह अपने
अनुगामी परिवारके साथ रक्ताक्ष दूर देशको चलगया ।
अथ रक्ताक्षे गते स्थिरजीवी अतिहृष्टमनाः व्यचिन्तयत,
"अहो ! कल्याणमस्माकमुपस्थितं यत् रक्ताक्षो गतः। यतः
स दीर्घदर्शी, एते च मूढमनसः ततो मम सुखघातयाः सञ्जा-
ताः। उक्तञ्च यतः-
रक्ताक्षके जानेपर स्थिरजीवी प्रसन्न हो विचारने लगा "अहो ! कल्याण
उपस्थित हुआ है जो रक्ताक्ष गया । जो कि वह दीर्घदर्शी है और यह मूढ
मनवाले हैं सो मेरे सुखसे घातके निमित्त हुए हैं। कहाहै कि-
न दीर्घदर्शिनो यस्य मन्त्रिणः स्युर्महीपतेः ।
क्रमायाता ध्रुवं तस्य न चिरात्स्यात्परिक्षयः ॥ २२८ ॥
जिस राजाके यहां दीर्घदर्शी मंत्री नहीं होते हैं और वंशक्रमके नहीं हैं उसका
शीघ्रही विनाश हो जाता है ॥ २२८ ॥
अथवा साधु इदमुच्यते-
अथवा यह अच्छा कहा है-
भाषाटीकासमेतम् । ( ३७७ )
मन्त्रिरूपा हि रिपवः सम्भाव्यन्ते विचक्षणैः ।
ये सन्तं नयमुत्सृज्य सेवन्ते प्रतिलोमतः ॥ २२९ । ”
जो श्रेष्ठ नीतिको छोडकर प्रतिकूल सेवन करते हैं वे बुद्धिमानोंने मन्त्रिरूप
शत्रु कहे हैं ॥ २२९ ॥”
एवं विचिन्त्य स्वकुलाये एकैकां वनकाष्ठिकां गुहादीपनार्थं
दिने दिने प्रक्षिपति । न च ते मूर्खा उलूका विजानन्ति ।
यत् एष कुलायमस्मद्दाहाय वृद्धिं नयति । अथवा साधु इद-
मुच्यते-
ऐसा विचार कर अपने घोंसलेमें एक एक वनकी लकडी गुहा प्रदीप्त करने
को दिन दिन डालता । उसको उन मूर्ख उलूकोंने न जाना । कि यह हमारे
जलानेकोही घोसला बढाता है । अथवा यह अच्छा कहा है-
अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च ।
शुभं वेत्त्यशुभं पापं भद्रं दैवहतो नरः ॥ २३० ॥
जो अमित्रको मित्र करता है मित्रसे द्वेष करता तथा उसे मारता है
शुभको अशुभ जानता है पापको भला मानता है वह पुरुष भाग्यसे नष्ट हुआ
जानना ॥ २३० ॥
अथकुलायव्याजेन दुर्गद्वारे कृते काष्ठनिचये सञ्जाते सूर्यो-
दयेऽन्धतां प्राप्तेषु उलूकेषु सत्सु स्थिरजीवी शीघ्रं गत्वा मेघवर्णं
माह, “स्वामिन् ! दाहसाध्या कृता रिपुगुहा। तत् सपरिवारः
समेत्य एकैकां वनकाष्ठिकां ज्वलन्तीं गृहीत्वा गुहाद्वारे अस्म-
त्कुलाये प्रक्षिप येन सर्वे शत्रवः कुम्भीपाकनरकप्रायेण दुःखेन
म्रियन्ते” । तत् श्रुत्वा प्रहृष्टो मेघवर्ण आह-“तात ! कथय
आत्मवृत्तान्तम् । चिरात् अद्य दृष्टोऽसि ?” स आह-“वत्स !
नायं कथनस्य कालः । यतः कदाचित् तस्य रिपोः कश्चित्
प्रणिधिर्मम इह आगमनं निवेदयिष्यति । तज्ज्ञानात्
अन्धोऽन्यत्र अपसरणं करिष्यति । तत् त्वर्य्यताम् । उक्तञ्च-
घोंसले बढानेके छलसे दुर्ग द्वारमें काष्ठसमूह होनेपर सूर्योदयमे उलूकोके
अन्धे होनेमें स्थिरजीवी शीघ्र गतिसे जाकर मेघवर्णसे बोला । “स्वामिन् !