पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( २९२ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( २९२ ) पञ्चतन्त्रम् ।
युद्ध करनेवाले जनोंको युद्धमें संदेह रहता है इसकी योजना साम, दान,
भेद तनि उपायोंके पश्चात्ही करे ॥ १२ ॥
असन्दधानो मानाद्यः समेनापि हतो भृशम् ।
आमकुम्भ इवान्येन करोत्युभयसंक्षयम् ॥ १३ ॥
जो अभिमानसे संधि न करके समानसे अत्यन्त ताडित होताहै, वह कच्चे
घडेकी समान दोनों ( मान और प्राण ) सेही ध्वंस होताहै ॥ १३ ॥
समं शक्तिमता युद्धमशक्तस्य हि मृत्यवे ।
दृषत्कुम्भं यथा भित्त्वा तावत्तिष्ठति शक्तिमान् ॥ १४ ॥
समर्थके साथ दुर्बलको युद्ध मृत्युके लियेही होताहै शक्तिमान् पाषाण घटकी
समान दुर्बलको तोडकर आप स्थित रहता है ॥ १४ ॥
अन्यच्च-
औरभी-
भूमिर्मित्रं हिरण्यं वा विग्रहस्य फलत्रयम् ।
नास्त्येकमपि यद्येषां विग्रहं न समाचरेत् ॥ १५ ॥
पृथ्वी मित्र वा सुवर्ण यह विग्रहके तीन फल हैं जो इनमेंसे एकभी न हो तो
विग्रह न करे ॥ १५ ॥
खनन्नाखुबिलं सिंहः पाषाणशकलाकुलम् ।
प्राप्नोति नखभङ्गं वा फलं वा मूषको भवेत् ॥ १६ ॥
सिंह यदि पत्थरसे निर्मित चूहेकी बिल खोदे तो नख टूटनेको प्राप्त होता
है वा मूषिक लाभका फल होता है ॥ १६ ॥
तस्मान्न स्यात्फलं यत्र दुष्टं युद्धन्तु केवलम् ।
न तत्स्वयं समुत्पाद्यं कर्त्तव्यं न कथञ्चन ॥ १७ ॥
इस कारण जहां कुछ फल नहो और केवल दुष्ट युद्धही हो तो उस कार्यको
स्वयं उठाना उचित नहीं है ॥ १७ ॥
बलीयसा समाक्रान्तो वैतसीं वृत्तिमाचरेत् ।
वाञ्छन्नभ्रंशिनीं लक्ष्मीं न भौजङ्गीं कदाचन ॥ १८ ॥
बलवान्से आक्रान्त होनेमें वेतसम्बन्धी वृत्तिको अवलम्बन करे जो अक्षय
लक्ष्मीकी इच्छा करे न कि सर्पकी समान चंचल ॥ १८ ॥
भाषाटीकासमेतम् । ( २९३ )
कुर्वन् हि वैतसीं वृत्तिं प्राप्नोति महतीं श्रियम् ।
भुजङ्गवृत्तिमापन्नो वधमर्हति केवलम् ॥ १९ ॥
वैतसी वृत्तिको प्राप्त होकर बडी लक्ष्मीको प्राप्त होता है, भुजगवृत्तिको
प्राप्त होकर केवल वधके योग्य होता है ॥ १९ ॥
कौर्मं संकोचमास्थाय प्रहारानपि मर्षयेत् ।
काले काले च मतिमानुत्तिष्ठेत्कृष्णसर्पवत् ॥ २० ॥
संकोचको प्राप्त होकर कूर्मवृत्तिके समान प्रहारोकोभी सहन करे समय २ पर
कृष्ण सर्पकी समान बुद्धिमान् उठे ॥ २० ॥
आगतं विग्रहं मत्वा सुसाम्ना प्रशमं नयेत् ।
विजयस्य ह्यनित्यत्वाद्रभसञ्च समुत्सृजेत् ॥ २१ ॥
आये हुए विग्रहको देखकर बुद्धिमान् सामउपायसे शान्त करे विजयके
अनित्य होनेमें वेग (युद्धके उद्योग) को त्याग दे ॥ २१ ॥
तथाच-
तैसेही-
वलिना सह योद्धव्यमिति नास्ति निदर्शनम् ।
प्रतिवातं न हि घनः कदाचिदुपसर्पति ॥ २२ ॥”
बलवान्के संग युद्ध करना चाहिये इसमें दृष्टान्त नहीं है कभी मेघ पवनके
सामने नहीं आते हैं ॥ २२ ॥”
एवमुज्जीवी साममन्त्रं सन्धिकारं कृतवान् । अथ तच्छ्रुत्वा
सञ्जीवनमाह,-“भद्र ! तव अभिप्रायमपि श्रोतुमिच्छामि” ।
स आह,-“देव ! न मम एतत् प्रतिभाति यच्छत्रुणा सह
सन्धिः क्रियते । उक्तञ्च यतः-
इस प्रकार उज्जीवीने साममन्त्रसे सम्मति करनेको समर्थन किया । यह
सुनकर सञ्जीवीसे बोला,-“भद्र ! तुम्हारे अभिप्रायके सुननेकी इच्छा करता
हूँ” । वह बोला-“देव ! मुझे यह बात अच्छी नहीं लगती जो शत्रुके साथ
संधि कीजावे । कारण कहा है-
शत्रुना न हि सन्दध्यात्सुश्लिष्टेनापि सन्धिना ।
सुतप्तमपि पानीयं शमयत्येव पावकम् ॥ २३ ॥