सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

( ४२६ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( ४२६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
एकभी धैर्यवान् उत्साहवालेके रणमें स्थित होनेसे सेना उत्साहवाली होती
है और भय होनेसे भङ्ग होजाती है ॥ ४३ ॥
तथाच-
और देखो-
अत एव हि वाञ्छन्ति भूपा योधाम्महाबलान् ।
शूराम्वीरान्कृतोत्साहान्वर्जयन्ति च कातरान् ॥ ४४ ॥”
इसी कारण राजा महाबली योद्धाओंकी इच्छा करते हैं शूर, वीर, उत्साह-
संपन्नका संग्रह करना । कायरोका नहीं ॥ ४४ ॥”
अथ तौ द्वौ अपि गृहं प्राप्य पित्रोरग्रतो विहसन्तौ ज्येष्ठ-
भ्रातृचेष्टितमूचतुः। “यथा गजं दृष्ट्वा दूरतोऽपि नष्टः” । सोऽपि
तदाकर्ण्य कोपाविष्टमनाः प्रस्फुरिताधरपल्लवः ताम्रलोचनः
त्रिशिखां भृकुटिं कृत्वा तौ निर्भर्त्सयन् परुषतरवचनानि
उवाच । ततः सिंह्या एकान्ते नीत्वा प्रबोधितोऽसौ-“वत्स !
मैवं कदाचित् जल्प । भवदीयलघुभ्रातरौ एतौ” । अथ असौ
प्रभूतकोपाविष्टः तामुवाच-“किमहं एताभ्यां शौर्येण रूपेण
विद्याभ्यासेन कौशलेन वा हीनः । येन मां उपहसतः ।
तन्मया अवश्यं एतौ व्यापादनीयौ” । तदाकर्ण्य सिंही तस्य
जीवितमिच्छन्ती अन्तर्विहस्य प्राह-
तब वे दोनोंही घरको प्राप्त होकर माता पिताके आगे हँसकर बडे भाईकी
चेष्टाको कहते हुए । “जैसे वह हाथीको देख दूरसेही भाग गया”। वहभी यह सुन
क्रोधाविष्ट मनसे होठरूपी पल्लव फडकाता लाल नेत्र तीन शिखावाली भृकुटी-
को कर उन दोनोको घुडकता हुआ अधिक कठोर वचन बोला । तब सिंहीने
एकान्तमें लेजाकर उसे समझाया । “पुत्र ! ऐसा कभी न कहना । यह दोनो तेरे
छोटे भ्राता हैं”। तब यह अत्यन्त क्रोधितहो उस ( सिंही ) से बोला, “क्या मैं
इनसे शूरता, रूप, विद्या अभ्यास, चतुराईमें कम हूं ? जिससे मेरा हास्य करते हैं
इससे अवश्यही मैं इन, दोनोंको मार डालूंगा” । यह सुन सिंही उसके जीनेकी
इच्छा करती मनमें हँसकर बोली-

भाषाटीकासमेतम् । ( ४२७ )
"शूरोऽसि कृतविद्योऽसि दर्शनीयोऽसि पुत्रक ।
यस्मिन्कुले त्वमुत्पन्नो गजस्तत्र न हन्यते ॥ ४५ ॥
हे पुत्र ! तू शूर विद्यावान् और रूपवान्‌भी है परन्तु जिस कुलमें तू उत्पन्न
हुआ है उस कुलमें हाथीको कोई मार नहीं सक्ता ॥ ४५ ॥
तत् सम्यक् शृणु वत्स । त्वं शृगालीसुतः कृपया मया स्व-
स्तनक्षीरेण पुष्टिं नीतः । तद् यावत् एतौ मत्पुत्रौ शिशुत्वात्
त्वां शृगालं न जानीतः, तावत् द्रुततरं गत्वा स्वजातीयानां
मध्ये भव, नो चेत् आभ्यां हतो मृत्युपथं समेष्यसि" ।
सोऽपि तद्वचनं श्रुत्वा भयव्याकुलमनाः शनैः शनैः अपसृत्य
स्वजात्या मिलितः । तस्मात् त्वमपि यावत् एते राजपुत्राः
त्वां कुलालं न जानन्ति तावत् द्रुततरमपसर । नो चेत्
एतेषां सकाशात् विडम्बनां प्राप्य मरिष्यसि"। कुलालोऽपि
तदाकर्ण्य सत्वरं प्रनष्टः । अतोऽहं ब्रवीमि-
सो पुत्र ! भली प्रकारसे सुन तू गीदडीकापुत्र है मैने कृपा कर अपने
स्तनके दुग्धसे पुष्ट किया है । सो जबतक यह दोनों पुत्र बालक होनेके कारण
तुझे शृगाल न जाने तबतक शीघ्र जाकर स्वजातियोके मध्यमे हो । नहीं तो
इन दोनोसे हत होकर मृत्युमार्गको प्राप्त होगा"। वहभी उसके वचन सुन
भयव्याकुल मनसे शनैः २ चल कर अपनी जातीमें मिलगया । इससे तू भी
जबतक यह राजपुत्र तुझको कुम्भार न जाने तबतक शीघ्र जा । नहीं तो
इनसे तिरस्कारको प्राप्त होकर मरेगा" । कुम्भारभी यह सुनकर शीघ्र चलागया ।
इससे मै कहता हू कि-
स्वार्थमुत्सृज्य यो दम्भी सत्यं ब्रूते सुमन्दधीः ।
स स्वार्थाद् भ्रश्यते नूनं युधिष्ठिर इवापरः ॥ ४६ ॥
जो दम्भी अपना स्वार्थ त्यागन कर सत्य बोलता है वह दूसरे युधिष्ठिरकी
समान अवश्यही अपने स्वार्थसे भ्रष्ट होता है ॥ ४६ ॥
धिक् मूर्ख यत् त्वया स्त्रियोऽर्थे एतत् कार्य्यमनुष्ठातुं
आरब्धं न हि स्त्रीणां कथञ्चिद्विश्वासमुपगच्छेत् । उक्तञ्च-