पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
(२२६) पञ्चतन्त्रम् ।
(२२६) पञ्चतन्त्रम् ।
जिसका पराक्रम, कुल और चेष्टा न जाने उसकी संगति नकरे ऐसा
बृहस्पतिने कहा है ॥ ६३ ॥”
एवमुक्ते लघुपतनको वृक्षात् अवतीर्य तमालिङ्गितवान्
अथवा साधु चेदमुच्यते-
ऐसा कहनेपर लघुपतनक वृक्षसे उतरकर उसे आलिंगन करता भया ।
अथवा अच्छा यह कहा है-
अमृतस्य प्रवाहैः किं कायक्षालनसम्भवैः ।
चिरान्मित्रपरिष्वङ्गो योऽसौ मूल्यविवर्जितः ॥ ६४ ॥”
शरीरके धोनेमात्रसे उत्पन्न अमृतके प्रवाहोंसे क्या है, चिरकालमें मित्रका
आलिंगन मूल्यवर्जित है ॥ ६४ ॥”
एवं द्वौ अपि तौ विहितालिङ्गनौ परस्परं पुलकितशरीरौ
वृक्षादधः समुपविष्टौ प्रोचतुः आत्मचरित्रवृत्तान्तम् । हिर-
ण्यकोऽपि मन्थरकस्य प्रणामं कृत्वा वायसाभ्यासे समुपविष्टः ।
अथ तं समालोक्य मन्थरको लघुपतनकमाह,-“भोः !
कोऽयं मूषकः ? कस्मात् त्वया भक्ष्यभूतोऽपि पृष्ठमारोप्य
आनीतः ? तन्न अत्र स्वल्पकारणेन भाव्यम्” । तत् श्रुत्वा
लघुपतनक आह,-“भोः! हिरण्यको नाम मूषकोऽयम्, मम
सुहृत् द्वितीयमिव जीवितम् । तत् किं बहुना,-
इस प्रकार वे दोनों ही आलिंगनकर परस्पर पुलकित शरीर हो वृक्षके नीचे
बैठे अपना वृत्तान्त कहने लगे । हिरण्यकभी मंथरको प्रणाम कर वायसके निकट
बैठा, तब उसको देखकर मन्थरक लघुपतनकसे बोला-“भो ! यह मूषा
कोनहै ? क्यों यह तुमने भक्ष्य पदार्थ अपनी पीठपर बैठाकर लाया है ? सो
इसमें लघु कारण न होगा,” यह सुनकर लघुपतनक बोला-,“भो ! यह
हिरण्यक मूषोंका राजा है मेरा मित्र दूसरा प्राण है । बहुत कहनेसे क्या है-
पर्ज्जन्यस्य यथा धारा यथा च दिवि तारकाः ।
सिकता रेणवो यद्वत्संख्यया परिवर्जिताः ॥ ६५ ॥
जैसे मेघकी धारा जैसे स्वर्गमें तारे जैसे रेणुकी संख्या नहीं हो सक्ती॥ ६५ ॥
भाषाटीकासमेतम् । ( २२७ )
गुणसंख्या परित्यक्ता तद्वदस्य महात्मनः ।
परं निर्वेदमापन्नः सम्प्राप्तोऽयं तवान्तिकम् ॥ ६६ ॥”
इसी प्रकार इस महात्माके गुणोंकी संख्या नहीं है यह बहुत निर्वेदको
प्राप्त होकर आपके समीप आया है ॥ ६६ ॥”
मन्थरक आह,-“किमस्य वैराग्यकारणम्?” वायस
आह,-“पृष्टो मया परमनेन अभिहितम्, यद् बहु वक्तव्य-
मस्ति तत् तत्र एव गतः कथयिष्यामि । ममापि न निवे-
दितम् । तत् भद्र हिरण्यक ! इदानीं निवेद्यतामुभयोः अपि
आवयोः तदात्मनो वैराग्यकारणम्” । सोऽब्रवीत-
मन्थरक बोला,-“इसके वैराग्यका करण क्या है ?” वायस बोला-“ मैंने
पूछा था परन्तु इसने कहा इसमे बहुत कुछ कहना है इस कारण वहीं जाकर
कहूंगा, मुझसेभी न कहा । सो भद्र हिरण्यक ! इस समय प्रेमी हम दोनोंसे अपने
वैराग्यका कारण वर्णन करो” । वह बोला-
कथा १.
अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् ।
तस्य नातिदूरे मठायतनं भगवतः श्रीमहादेवस्य । तत्र
च ताम्रचूडो नाम परिव्राजकः प्रतिवसतिस्म । स च नगरे
भिक्षाटनं कृत्वा प्राणयात्रां समाचरति । भिक्षाशेषञ्च तत्रैव
भिक्षापात्रे निधाय तद्भिक्षापात्रं नागदन्ते अवलम्ब्य पश्चात्
रात्रौ स्वपिति । प्रत्यूषे च तदन्नं कर्मकराणां दत्त्वा सम्यक्
तत्रैव देवतायतने सम्मार्जनोपलेपमण्डनादिकं समाज्ञाप-
यति । अन्यस्मिन् अहनि मम बान्धवैः निवेदितम्,-“स्वा-
मिन् ! मठायतने सिद्धमन्नं मूषकभयात् तत्रैव भिक्षापात्रे
निहितं नागदन्तेऽवलम्बितं तिष्ठति सदा एव, तद् वयं
भक्षयितुं न शक्नुमः । स्वामिनः पुनरगम्यं किमपि नास्ति ।
तत् किं वृथाटनेन अन्यत्र अद्य तत्र गत्वा यथेच्छं भुञ्जामहे
तव प्रसादात्” । तदाकर्ण्य अहं सकलयूथपरिवृतः तत्क्षणा-
देव तत्र गतः । उत्पत्य च तस्मिन् भिक्षापात्रे समारूढः
तत्र भक्ष्यविशेषाणि सेवकेभ्यो दत्त्वा पश्चात् स्वयमेव भक्ष-
यामि, सर्वेषां तृप्तौ जातायां भूयः स्वगृहं गच्छामि । एवं
नित्यमेव तदन्नं भक्षयामि । परिव्राजकोऽपि यथाशक्ति
रक्षति । परं यदा एव निद्रान्तरितो भवति, तदा अहं तत्र
आरुह्य आत्मकृत्यं करोमि । अथ कदाचित् तेन मम रक्ष-
णार्थं महान् यत्नः कृतः । जर्जरवंशः समानीतः । तेन सुप्तो-
ऽपि मम भयात् भिक्षापात्रं ताडयति । अहमपि अभक्षितेऽपि
अन्ने प्रहारभयात् अपसर्पामि । एवं तेन सह सकलां रात्रिं
विग्रहपरस्य कालो व्रजति । अथ अन्यस्मिन्नहनि तस्य मठे
बृहत्स्फिङ्नामा परिव्राजकः तस्य सुहृत् तीर्थयात्राप्रसङ्गेन
पान्थः प्राघूर्णिकः समायातः, तं दृष्ट्वा प्रत्युत्थानविधिना
सम्भाव्य प्रतिपत्तिपूर्वकमभ्यागतक्रियया नियोजितः ।
ततश्च रात्रौ एकत्र कुशसंस्तरे द्वौ अपि प्रसुप्तौ धर्मकथां
कथयितुमारब्धौ । अथ बृहत्स्फिकथागोष्ठीषु स ताम्रचूडो
मूषकत्रासार्थं व्याक्षिप्तमना जर्जरवंशेन भिक्षापात्रं ताडयन्
तस्य शून्यं प्रतिवचनं प्रयच्छति तन्मयः न किञ्चित् उदाह-
रति । अथ असौ अभ्यागतः परं कोपमुपागतः तमुवाच,-
भोः ताम्रचूड ! परिज्ञातः त्वं सम्यक् न सुहृत्, तेन मया सह
साह्लादं न जल्पसि । तत् रात्रौ अपि त्वदीयं मठं त्यक्त्वा
अन्यत्र मठे यास्यामि । उक्तञ्च-
दक्षिण देशमें एक महिलारोप्य नाम नगर है। उसके थोड़ीही दूर श्रीभगवान्
महादेवका मठ है । वहां ताम्रचूड नामक संन्यासी रहताथा । वह नगरमें भिक्षा-
टन करके प्राणनिर्वाह करता, बची भिक्षा उसी भिक्षा पात्रमें रख उस भिक्षा-
पात्रको खूंटीपर लटका कर फिर रात्रीमें सोजाता । प्रभातमें उसको वहांके
कर्मकारोंको देकर भली प्रकार उस देवस्थानमें बुहारी लीपना मंडन आदिकी
आज्ञा देता था । किसी एक दिन मेरे बंधुओंने कहा- "हे स्वामी ! इस मठमें
सिद्ध अन्न मूषिकके भयसे उसी भिक्षापात्रमें धरा हुआ खूँटीपर टँगा हुआ
सदाही है उसे भक्षण करनेको हम समर्थ नहीं हो सकते । स्वामीको कुछ भी
भाषाटीकासमेतम् । ( २२९ )
अगम्य नहीं है । सो आप क्यों वृथा और स्थानमें अटन करते हो । आज
हम वहां जाकर आपके प्रसादसे यथेच्छ भोजन करें" यह सुनकर मैं सम्पूर्ण
चूष्रके साथ उसी क्षणमें वहा गया और कूदकर उस भिक्षापात्रमें आरूढ
हुआ । उसके भक्ष्य पदार्थ सेवकोंको देकर पीछे मैं भी भक्षण करूं । सबकी
तृप्ति होनेमें फिर अपने घरमें आऊ । इस प्रकार नित्यही उस अन्नको खाऊ
संन्यासी भी यथाशक्ति रक्षा करता था । परन्तु जब वह सोता, तब मै उसपर
चढकर आपना काम करूं । एक समय उसने मेरी रक्षाके लिये बडा यत्न
किया । फटाबांस लाया, उससे सोतेमे भी मेरे भयसे भिक्षापात्रको ताडन
करता मैभी विना अन्नके भक्षण कियेही प्रहारके भयसे वहासे चला जाऊ । इस
प्रकार सब रातका समय उसके साथ विग्रह करते बीता । किसी दिन उसके
मठमें बृहत्स्फिक् नामवाला सन्यासी उसका मित्र तीर्थयात्रा प्रसंगसे पान्थ
अतिथि प्राप्त हुआ । उसको देख प्रत्युत्थान विधिसे सम्भावित कर सन्मान
पूर्वक अतिथि सत्कारमें नियुक्त किया । फिर रात्रिमें एकही कुशके बिछोनेमें
दोनो लेटे हुए धर्मकथा कहने लगे । तब बृहत्स्फिक्की कथा गोष्ठीमें वह
ताम्रचूड मूषेके डरानेमें व्याक्षिप्त मनवाला जर्जरवंशसे भिक्षापात्र ताडन करता
हुआ उसको शून्य हुंकारा देताथा परन्तु मूषेके ध्यानसे कुछ नहीं कहता, तब
यह अभ्यागत परम क्रोधको प्राप्त हुआ उससे बोला,—"भो ताम्रचूड ! अच्छी
प्रकार मैंने जाना कि तू हमारा सुहृत् नहीं है इसी कारण आनन्दसे तू हमसे
नहीं बोलता है । सो रात्रिमेंही तुम्हारे मठको त्यागनकर और मठमें
जाऊंगा । कहा है—
एह्यागच्छ समाश्रयासनमिदं कस्माच्चिराद्दृश्यसे
कावार्त्ता अतिदुर्बलोऽसि कुशलं प्रीतोऽस्मि ते दर्शनात् ।
एवं ये समुपगतान्रणयिनः प्रह्लादयन्त्यादरा-
त्तेषां युक्तमशङ्कितेन मनसा हर्म्याणि गन्तुं सदा ॥ ६७ ॥
यहा आओ, बैठो, यह आसन है, किसकारण बहुत दिनोंमें दीखेहो ? क्या
वार्त्ता है ? बहुत दुबले हो ? कुशल है ? मैं आपके दर्शनसे कुशलहू इस प्रकार
जो प्रेमी आये हुए अपने सुहृदोंको आदरसे आनन्दित करते हैं उनके घरमें
अशंकित मनसे सदा जाना चाहिये ॥ ६७ ॥